(Ўзбек тилига Эльдар Асанов таржимаси)

Қачонлардир биз шивирлаб шитирлашга ҳам журъат эта олмас эдик. Мана энди Ўзнашрда (Самиздат) ёзамиз ва ўқиймиз, бир-биримизга эса, Илмий Тадқиқот Институтларнинг чекишхоналарида йиғилишиб олиб, астойдил ҳасрат қилиб оламиз: улар қандай ишкаллар чиқармайди, бизларни қаерга тортмайди дейсиз! Уйнинг харобалиги ва қашшоқлиги ҳолида кераксиз фазоларча мақтанчоқлик; узоқ ёввойи режимларни мустаҳкамлаш; фуқаролик урушларини алангалатиш; ўйламай-нетмай Мао Цзе-дунни етиштиришди (бизнинг маблағимиз ҳисобига) – бизни-ўқ унга қарши ҳайдашади, ва боришга тўғри келади, қаёққа қочасан? Кимни хоҳлашса, шуни суд қилишади, соғларни ақли ноқислар қаторида қувалашади – бунинг барини “улар қилади”, биз эса – кучсизмиз.

Таг-тубига етиб бормоқда, барчамизга ялпи руҳий ҳалокат дийдор кўргизмоқда, жисмонийси мана-мана учқун олиб, баримизни болаларимизга қўшиб ёқиб юборади, – биз эса илгаригидек табассум қилиб, қўрқоқларча тутилиб-сутилиб ғудранамиз:
– Биз уларга қандай халақит берамиз? Бизда куч йўқ.
Биз шу даражада умидсизча ғайриинсонийлашиб кетдикки, бугунги камтарона теганамиз учун ҳамма принципларимизни, ўз руҳимизни, аждодларимизнинг барча саъй-ҳаракатларини, авлодларнинг бутун имкониятларини бериб юборамиз – бепанд мавжудлигимизни бузмасак бўлди. Бизда қатъийлик, ғурур, юрак тафти қолмади. Биз ҳатто умумий атом ажалидан қўрқмаймиз, учинчи жаҳон урушидан қўрқмаймиз (балки бирор тирқишга беркиниб олармиз), – биз фақат фуқаролик жасорати қадамларидан қўрқамиз! Биз подадан ажралмасак, якка қадам ташламасак – ва тўсатдан оқ нонсиз, газ колонкасисиз, Москва пропискасисиз қолмасак етарли.
Сиёсий тўгаракларда миямизга қандай қуйилган бўлса, шундай ўрнашиб қолдики, асрий сукунатда қулай яшаш яхши: муҳит, ижтимоий шароитлар, улардан отилиб чиқиб кета олмайсан, борлиқ онгни белгилаб беради, бизнинг нима алоқамиз бор? Биз ҳеч нарса қила олмаймиз.
Аслида эса биз ҳамма нарса қила оламиз, аммо ўзимизни тинчлантириш учун ўзимизга ёлғон гапирамиз. Ҳеч қандай “улар” ҳаммасига айбдор эмас – биз ўзимиз, ёлғиз биз!
Эътироз билдиришади: ахир ростанам ҳеч нарса ўйлаб топа олмайсан! Бизнинг оғзимизни бойлаб қўйишди, бизга қулоқ осишмайди, биздан сўрашмайди. Уларни бизни эшитишга қандай мажбур этиш мумкин?
Уларни фикридан қайтариш – имконсиз.
Уларни қайта сайлаш мақсадга мувофиқ бўлур эди! – илло, бизнинг мамлакатимизда қайта сайловлар бўлмайди.
Ғарбда одамлар иш ташлашларни, норозилик намойишларини билади, – аммо биз ортиқ даражада эзилганмиз, биз учун бу қўрқинчли: қанақасига – бирдан ишдан воз кечиш, қанақасига – бирдан кўчага чиқиш?
Охирги бир аср мобайнида аччиқ рус тарихининг синовидан ўтган бу ва бошқа машъум йўллар, – аниқ бизлар учун эмас, ростанам – керак эмас! Эндиликда, болталар чопадиганини чопиб, экилган ҳосил бериб бўлганида, – кўриб турибмиз, террор билан, қонли қўзғолон ва фуқаролик уруши билан мамлакатни адолатли ва бахтли қилишни ўйлаган ўзига бино қўйган ёшларнинг уруғи қанчалар урчиб кетганини. Йўқ, раҳмат, маърифат оталари! Энди биз биламиз, услублар қабиҳлиги натижалар қабиҳлигида мева беришини. Бизнинг қўлларимиз – иншоллоҳ, тоза бўлсин!
Демак, йўллар беркилдими? Чиқиш чинданам йўқми? Ҳаракатсизча кутишдан бошқа чорамиз йўқми: балки бирор нима қўққисдан, ўз-ўзидан бўлиб қолар?
Лекин у ҳеч қачон биздан ўз-ўзича кўчиб тушмайди, агарда биз кунлар оша уни тан олсак, кўкларга кўтарсак ва мустаҳкамласак, агарда ҳеч бўлмаганда унинг энг заиф нуқтасидан қочмасак. Ёлғондан.

Зўравонлик инсонларнинг осуда ҳаётига бостириб кирганида – унинг юзи ишонч-ла чақнайди, у яловини баланд кўтариб, бақиради: “Мен – Зўравонликман! Чекин, тарқал – янчиб ташлайман!”. Аммо зўравонлик тезда кексаяди, бир неча йил – ва у ўзига ишончни йўқотади, ўзини тутиб туриш, тузук кўриниш учун, – муқаррар ўзининг иттифоқчисини чақиради. Ёлғонни. Зеро: зўравонлик ёлғондан бўлак ҳеч нарса билан ёпина олмайди, ёлғонни эса фақат зўравонлик тутиб тура олади. Зўравонлик ўзининг оғир панжасини ҳар қандай елкага ҳар қандай кунда ҳам қўя бермайди: у биздан фақат ёлғонга бўйсунишни, ҳар куни унда иштирок этишни талаб қилади – бутун табаалик мана шунда.
Мана шу ерда эркинлигимиз сари биз менсимайдиган, энг оддий, энг ҳаммабоп калит бор: ёлғонда шахсан иштирок этмаслик! Майли ёлғон ҳаммани нарсани қоплаган бўлсин, майли ёлғон ҳамма нарсага эгалик қилсин, лекин энг кичигида тираниб туриб оламиз: мен орқали эгалик қилмасин!
Ва бу – ҳаракатсизлигимизнинг хаёлий ҳалқасидаги ёриқ! – биз учун энг осон ва ёлғон учун энг вайронкордир. Зеро одамлар ёлғондан сапчиб тушганларида – у мавжудлигини битиради. Мараз сингари, у фақат одамлар эгнида бор бўлиши мумкин.
Тарғиботга учмаймиз, майдонларга чиқиб, ҳақиқатни хитоб қиладиган, ўйлаган нарсамизни овоз чиқариб айтадиган даражада улғаймадик, – керак эмас, бу қўрқинчли. Лекин ҳеч бўлмаганда ўйламаётган нарсамизни айтишдан воз кечайлик!
Мана шу бизга чирмалиб, ўсиб-унган табиий қўрқоқлигимизда энг осон ва қулай йўлдир, у (айтишга қўрқади одам) Ганди бўйича фуқаролик бўйсунмаслигидан анчайин босиқроқдир.
Бизнинг йўлимиз: онгли равишда ёлғонни ҳеч қанақасига қўллаб-қувватламаслик! Ҳақиқат чегараси қаердалигини англагач (у ҳар кимга бошқача кўринади), – бу қорасон сарҳаддан чекиниш! Мафкуранинг ўлик устихонлари ва пўстлоқларини ёпиштириб чиқмаслик, чирик матоларни тикиб чиқмаслик – ва биз ёлғон қанчалар тез ва ночор кўчиб тушишини, яланғоч бўлиши лозим нарса дунёга яланғоч намоён бўлишини кўриб таажжубга тушамиз.
Шундай қилиб, бизнинг журъатсизлигимиз оралаб ҳар ким танласин: у онгли равишда ёлғоннинг қули бўлиб қоладими (о, ўз-ўзидан, мойиллик туфайли эмас, оиласини боқиш учун, болаларини ёлғон руҳида тарбиялаш учун!), ёки бир қоқиниб, ўз болалари ва замондошлари ҳурматига сазовор ҳалол-пок инсон бўлиб қадди-бастини кўтариш пайти келдими. Ва шу бугундан у:
– бундан буён, унинг фикрича, ҳақиқатни эгиб-букаётган бир дона жумлани ҳам ҳеч қандай усулда ёзмайди, имзоламайди, босмайди;
– бундай иборани шахсий суҳбатда ҳам, кўпчилик орасида ҳам ўз номидан ҳам, шпаргалка бўйича ҳам, агитатор, ўқитувчи, тарбиячи ролида ҳам, театр роли бўйича ҳам айтмайди;
– ўзи фаҳмига бораётган бирорта ёлғон фикрни, бирорта ноҳақ гапни тасвирий, ҳайкалтарошлик, фотографик, техник, мусиқий ифодаламайди, жўр қилмайди, узатмайди;
– ялтоқлик учун, суғурта учун, ўз ишининг муваффақияти учун бирорта “раҳбарлик” иқтибосини оғзаки ҳам, ёзма ҳам келтирмайди, агар иқтибос қилинаётган фикрга тўлалигича қўшилмаса ёки у айнан шу ерга алоқадор бўлмаса;
– ўзини хоҳиши ва иродасига қарши намойиш ёки митингга боришга мажбур қилишларига йўл қўймайди; тўлалигича қўшилмайдиган шиор акс этган транспарантни қўлига олмайди, ҳавога кўтармайди;
– самимий қўшилмайдиган таклиф учун сайлаш қўлини кўтармайди; номуносиб ёки нолойиқ деб ҳисоблаган шахс учун очиқ ҳам, яширин ҳам овоз бермайди;
– масаланинг мажбурий, нотўғри талқиндаги муҳокамаси кутилаётган йиғилишга киришга мажбур қилишларига йўл қўймайди;
– оратор оғзидан ёлғон, мафкуравий сафсата ёки тортинмай ирод қилинаётган тарғиботни эшитган ҳамон мажлисни, йиғилишни, маърузани, спектаклни, киносеансни тарк этади;
– ахборот сохталаштириладиган, бирламчи фактлар беркитиладиган газета ёки журналга обуна бўлмайди ва уни чакана харид қилмайди.

Биз, табиийки, ёлғонга чап беришнинг барча мавжуд ва зарур йўлларини санаб ўтмадик. Лекин тозаланишни бошлаган, – тозаланган нигоҳ билан бошқа ҳолатларни ҳам енгил фарқлайди.
Ҳа, биринчи паллада ҳаммаси бир текис кечмайди. Кимдир вақтинчалик ишидан маҳрум бўлади. Бу дастлаб рост бўйича яшашни истаган ёшларнинг ёш ҳаётини жуда қийинлаштиради: ахир жавоб берилаётган дарслар ҳам ёлғонга тўлиб-тошган, танлаш керак бўлади. Лекин ҳаққоний ва ҳалол бўлишни хоҳлаган ҳеч ким учун бу ерда бирорта туйнук қолдирилмаган: бир кун ҳам бизнинг ҳеч қайсимиз ҳатто энг хавфсиз техник фанларда юқорида тилга олинган бирорта қадамни четлаб ўта олмаймиз – ҳақиқат тарафга ёки ёлғон тарафга; руҳий мустақиллик томон ёхуд руҳий қароллик томон. Ва ҳеч бўлмаса ўз руҳини ҳимоя қилишга жасорат топа олмаганлар, – илғор қарашлари билан фахрланмасин, академик ёки халқ артисти, хизмат кўрсатган арбоб ёки генерал эканлигидан кеккаймасин, – ўзига рўй-рост айтсин: мен – қўрқоқ қаролман, қорним тўқликда, оёғим иссиқликда бўлса бас.
Ҳатто шу йўл – қаршилик кўрсатишнинг барча йўллари ичида энг мўътадили – ўтириб қолганлар учун осон бўлмайди. Лекин у ўзига ўт қўйиш ва очарчиликдан шунчалар осонки: олов танангни чулғаб олмайди, кўзларинг ҳароратдан ёрилмайди, оиланг учун ҳам қора нон ва тоза сув ҳар доим топилади.
Европанинг биз сотган, биз алдаган буюк халқи – чехословаклар – ахир ҳимоя қилинмаган кўкрак, агарда унинг ичида муносиб қалб гупираётган бўлса, ҳатто танкларга қарши туриб бера олишини кўрсатиб қўймадими?
Бу осон йўл бўлмайди, – лекин мумкин йўллардан энг осони бўлади. Тана учун осон танлов эмас, – лекин руҳ учун ягона танлов. Енгил йўл эмас, – аммо орамизда аллақачон шундай инсонлар, ўнлаб инсонлар борки, улар йиллар мобайнида барча пунктларга бардош бериб келмоқда, ҳақиқат бўйича яшамоқда.
Демак: бу йўлга биринчи бўлиб қадам қўймаймиз, – қўшиламиз! Унга қанчалик зич бўлиб, аҳил кириб борсак, бу йўл барчамиз учун шунчалик осонроқ ва қисқароқ бўлади! Минглар бўламиз – ва ҳеч ким бизга бас кела олмайди, ҳеч ким ҳеч нарса қила олмайди. Ўн минглар бўламиз – ва биз ўз юртимизни танимай қоламиз!
Агар биз яна қўрқоқлик қилсак, шикоят қилиш етар, биров бизга нафас олишга бермаяпти эмас – бизнинг ўзимиз бермаяпмиз! Янада букилайлик, кутиб турайлик, биолог биродарларимиз эса фикрларимизни ўқиш ва генларимизни ўзгартиришни яқинлаштиришга ёрдам беришади.
Биз ҳатто шунда ҳам қўрқоқлик қилсак, биз – паст, майда, умидсиз омилармиз, ва Пушкиннинг бу нуфури бизгадир:
Подаларга эрк туҳфаси ёт:
Бичилиш ва қирқилиш – марра.
Мерос эмиш авлодма-авлод
Бўйинтуруқ, ҳалқа ва дарра.

Солженицын, 1974 йил, 12 февраль

——

(Ayni matn, faqat lotin grafikasida)

YOLG‘ONDA YASHAMAYLIK!

(O‘zbek tiliga Eldar Asanov tarjimasi)

Qachonlardir biz shivirlab shitirlashga ham jur’at eta olmas edik. Mana endi O‘znashrda yozamiz va o‘qiymiz, bir-birimizga esa, ITI chekishxonalarida yig‘ilishib olib, astoydil hasrat qilib olamiz: ular qanday ishkallar chiqarmaydi, bizlarni qayerga tortmaydi deysiz! Uyning xarobaligi va qashshoqligi holida keraksiz fazolarcha maqtanchoqlik; uzoq yovvoyi rejimlarni mustahkamlash; fuqarolik urushlarini alangalatish; o‘ylamay-netmay Mao Sze-dunni yetishtirishdi (bizning mablag‘imiz hisobiga) – bizni-o‘q unga qarshi haydashadi, va borishga to‘g‘ri keladi, qayoqqa qochasan? Kimni xohlashsa, shuni sud qilishadi, sog‘larni aqli noqislar qatorida quvalashadi – buning barini “ular qiladi”, biz esa – kuchsizmiz.
Tag-tubiga yetib bormoqda, barchamizga yalpi ruhiy halokat diydor ko‘rgizmoqda, jismoniysi mana-mana uchqun olib, barimizni bolalarimizga qo‘shib yoqib yuboradi, – biz esa ilgarigidek tabassum qilib, qo‘rqoqlarcha tutilib-sutilib g‘udranamiz:
– Biz ularga qanday xalaqit beramiz? Bizda kuch yo‘q.
Biz shu darajada umidsizcha g‘ayriinsoniylashib ketdikki, bugungi kamtarona teganamiz uchun hamma prinsiplarimizni, o‘z ruhimizni, ajdodlarimizning barcha sa’y-harakatlarini, avlodlarning butun imkoniyatlarini berib yuboramiz – bepand mavjudligimizni buzmasak bo‘ldi. Bizda qat’iylik, g‘urur, yurak tafti qolmadi. Biz hatto umumiy atom ajalidan qo‘rqmaymiz, uchinchi jahon urushidan qo‘rqmaymiz (balki biror tirqishga berkinib olarmiz), – biz faqat fuqarolik jasorati qadamlaridan qo‘rqamiz! Biz podadan ajralmasak, yakka qadam tashlamasak – va to‘satdan oq nonsiz, gaz kolonkasisiz, Moskva propiskasisiz qolmasak yetarli.
Siyosiy to‘garaklarda miyamizga qanday quyilgan bo‘lsa, shunday o‘rnashib qoldiki, asriy sukunatda qulay yashash yaxshi: muhit, ijtimoiy sharoitlar, ulardan otilib chiqib keta olmaysan, borliq ongni belgilab beradi, bizning nima aloqamiz bor? Biz hech narsa qila olmaymiz.
Aslida esa biz hamma narsa qila olamiz, ammo o‘zimizni tinchlantirish uchun o‘zimizga yolg‘on gapiramiz. Hech qanday “ular” hammasiga aybdor emas – biz o‘zimiz, yolg‘iz biz!
E’tiroz bildirishadi: axir rostanam hech narsa o‘ylab topa olmaysan! Bizning og‘zimizni boylab qo‘yishdi, bizga quloq osishmaydi, bizdan so‘rashmaydi. Ularni bizni eshitishga qanday majbur etish mumkin?
Ularni fikridan qaytarish – imkonsiz.
Ularni qayta saylash maqsadga muvofiq bo‘lur edi! – illo, bizning mamlakatimizda qayta saylovlar bo‘lmaydi.
G‘arbda odamlar ish tashlashlarni, norozilik namoyishlarini biladi, – ammo biz ortiq darajada ezilganmiz, biz uchun bu qo‘rqinchli: qanaqasiga – birdan ishdan voz kechish, qanaqasiga – birdan ko‘chaga chiqish?
Oxirgi bir asr mobaynida achchiq rus tarixining sinovidan o‘tgan bu va boshqa mash’um yo‘llar, – aniq bizlar uchun emas, rostanam – kerak emas! Endilikda, boltalar chopadiganini chopib, ekilgan hosil berib bo‘lganida, – ko‘rib turibmiz, terror bilan, qonli qo‘zg‘olon va fuqarolik urushi bilan mamlakatni adolatli va baxtli qilishni o‘ylagan o‘ziga bino qo‘ygan yoshlarning urug‘i qanchalar urchib ketganini. Yo‘q, rahmat, ma’rifat otalari! Endi biz bilamiz, uslublar qabihligi natijalar qabihligida meva berishini. Bizning qo‘llarimiz – insholloh, toza bo‘lsin!
Demak, yo‘llar berkildimi? Chiqish chindanam yo‘qmi? Harakatsizcha kutishdan boshqa choramiz yo‘qmi: balki biror nima qo‘qqisdan, o‘z-o‘zidan bo‘lib qolar?
Lekin u hech qachon bizdan o‘z-o‘zicha ko‘chib tushmaydi, agarda biz kunlar osha uni tan olsak, ko‘klarga ko‘tarsak va mustahkamlasak, agarda hech bo‘lmaganda uning eng zaif nuqtasidan qochmasak.
Yolg‘ondan.
Zo‘ravonlik insonlarning osuda hayotiga bostirib kirganida – uning yuzi ishonch-la chaqnaydi, u yalovini baland ko‘tarib, baqiradi: “Men – Zo‘ravonlikman! Chekin, tarqal – yanchib tashlayman!”. Ammo zo‘ravonlik tezda keksayadi, bir necha yil – va u o‘ziga ishonchni yo‘qotadi, o‘zini tutib turish, tuzuk ko‘rinish uchun, – muqarrar o‘zining ittifoqchisini chaqiradi. Yolg‘onni. Zero: zo‘ravonlik yolg‘ondan bo‘lak hech narsa bilan yopina olmaydi, yolg‘onni esa faqat zo‘ravonlik tutib tura oladi. Zo‘ravonlik o‘zining og‘ir panjasini har qanday yelkaga har qanday kunda ham qo‘ya bermaydi: u bizdan faqat yolg‘onga bo‘ysunishni, har kuni unda ishtirok etishni talab qiladi – butun tabaalik mana shunda.
Mana shu yerda erkinligimiz sari biz mensimaydigan, eng oddiy, eng hammabop kalit bor: yolg‘onda shaxsan ishtirok etmaslik! Mayli yolg‘on hammani narsani qoplagan bo‘lsin, mayli yolg‘on hamma narsaga egalik qilsin, lekin eng kichigida tiranib turib olamiz: men orqali egalik qilmasin!
Va bu – harakatsizligimizning xayoliy halqasidagi yoriq! – biz uchun eng oson va yolg‘on uchun eng vayronkordir. Zero odamlar yolg‘ondan sapchib tushganlarida – u mavjudligini bitiradi. Maraz singari, u faqat odamlar egnida bor bo‘lishi mumkin.
Targ‘ibotga uchmaymiz, maydonlarga chiqib, haqiqatni xitob qiladigan, o‘ylagan narsamizni ovoz chiqarib aytadigan darajada ulg‘aymadik, – kerak emas, bu qo‘rqinchli. Lekin hech bo‘lmaganda o‘ylamayotgan narsamizni aytishdan voz kechaylik!
Mana shu bizga chirmalib, o‘sib-ungan tabiiy qo‘rqoqligimizda eng oson va qulay yo‘ldir, u (aytishga qo‘rqadi odam) Gandi bo‘yicha fuqarolik bo‘ysunmasligidan anchayin bosiqroqdir.
Bizning yo‘limiz: ongli ravishda yolg‘onni hech qanaqasiga qo‘llab-quvvatlamaslik! Haqiqat chegarasi qayerdaligini anglagach (u har kimga boshqacha ko‘rinadi), – bu qorason sarhaddan chekinish! Mafkuraning o‘lik ustixonlari va po‘stloqlarini yopishtirib chiqmaslik, chirik matolarni tikib chiqmaslik – va biz yolg‘on qanchalar tez va nochor ko‘chib tushishini, yalang‘och bo‘lishi lozim narsa dunyoga yalang‘och namoyon bo‘lishini ko‘rib taajjubga tushamiz.
Shunday qilib, bizning jur’atsizligimiz oralab har kim tanlasin: u ongli ravishda yolg‘onning quli bo‘lib qoladimi (o, o‘z-o‘zidan, moyillik tufayli emas, oilasini boqish uchun, bolalarini yolg‘on ruhida tarbiyalash uchun!), yoki bir qoqinib, o‘z bolalari va zamondoshlari hurmatiga sazovor halol-pok inson bo‘lib qaddi-bastini ko‘tarish payti keldimi. Va shu bugundan u:
– bundan buyon, uning fikricha, haqiqatni egib-bukayotgan bir dona jumlani ham hech qanday usulda yozmaydi, imzolamaydi, bosmaydi;
– bunday iborani shaxsiy suhbatda ham, ko‘pchilik orasida ham o‘z nomidan ham, shpargalka bo‘yicha ham, agitator, o‘qituvchi, tarbiyachi rolida ham, teatr roli bo‘yicha ham aytmaydi;
– o‘zi fahmiga borayotgan birorta yolg‘on fikrni, birorta nohaq gapni tasviriy, haykaltaroshlik, fotografik, texnik, musiqiy ifodalamaydi, jo‘r qilmaydi, uzatmaydi;
– yaltoqlik uchun, sug‘urta uchun, o‘z ishining muvaffaqiyati uchun birorta “rahbarlik” iqtibosini og‘zaki ham, yozma ham keltirmaydi, agar iqtibos qilinayotgan fikrga to‘laligicha qo‘shilmasa yoki u aynan shu yerga aloqador bo‘lmasa;
– o‘zini xohishi va irodasiga qarshi namoyish yoki mitingga borishga majbur qilishlariga yo‘l qo‘ymaydi; to‘laligicha qo‘shilmaydigan shior aks etgan transparantni qo‘liga olmaydi, havoga ko‘tarmaydi;
– samimiy qo‘shilmaydigan taklif uchun saylash qo‘lini ko‘tarmaydi; nomunosib yoki noloyiq deb hisoblagan shaxs uchun ochiq ham, yashirin ham ovoz bermaydi;
– masalaning majburiy, noto‘g‘ri talqindagi muhokamasi kutilayotgan yig‘ilishga kirishga majbur qilishlariga yo‘l qo‘ymaydi;
– orator og‘zidan yolg‘on, mafkuraviy safsata yoki tortinmay irod qilinayotgan targ‘ibotni eshitgan hamon majlisni, yig‘ilishni, ma’ruzani, spektaklni, kinoseansni tark etadi;
– axborot soxtalashtiriladigan, birlamchi faktlar berkitiladigan gazeta yoki jurnalga obuna bo‘lmaydi va uni chakana xarid qilmaydi.
Biz, tabiiyki, yolg‘onga chap berishning barcha mavjud va zarur yo‘llarini sanab o‘tmadik. Lekin tozalanishni boshlagan, – tozalangan nigoh bilan boshqa holatlarni ham yengil farqlaydi.
Ha, birinchi pallada hammasi bir tekis kechmaydi. Kimdir vaqtinchalik ishidan mahrum bo‘ladi. Bu dastlab rost bo‘yicha yashashni istagan yoshlarning yosh hayotini juda qiyinlashtiradi: axir javob berilayotgan darslar ham yolg‘onga to‘lib-toshgan, tanlash kerak bo‘ladi. Lekin haqqoniy va halol bo‘lishni xohlagan hech kim uchun bu yerda birorta tuynuk qoldirilmagan: bir kun ham bizning hech qaysimiz hatto eng xavfsiz texnik fanlarda yuqorida tilga olingan birorta qadamni chetlab o‘ta olmaymiz – haqiqat tarafga yoki yolg‘on tarafga; ruhiy mustaqillik tomon yoxud ruhiy qarollik tomon. Va hech bo‘lmasa o‘z ruhini himoya qilishga jasorat topa olmaganlar, – ilg‘or qarashlari bilan faxrlanmasin, akademik yoki xalq artisti, xizmat ko‘rsatgan arbob yoki general ekanligidan kekkaymasin, – o‘ziga ro‘y-rost aytsin: men – qo‘rqoq qarolman, qornim to‘qlikda, oyog‘im issiqlikda bo‘lsa bas.
Hatto shu yo‘l – qarshilik ko‘rsatishning barcha yo‘llari ichida eng mo‘’tadili – o‘tirib qolganlar uchun oson bo‘lmaydi. Lekin u o‘ziga o‘t qo‘yish va ocharchilikdan shunchalar osonki: olov tanangni chulg‘ab olmaydi, ko‘zlaring haroratdan yorilmaydi, oilang uchun ham qora non va toza suv har doim topiladi.
Yevropaning biz sotgan, biz aldagan buyuk xalqi – chexoslovaklar – axir himoya qilinmagan ko‘krak, agarda uning ichida munosib qalb gupirayotgan bo‘lsa, hatto tanklarga qarshi turib bera olishini ko‘rsatib qo‘ymadimi?
Bu oson yo‘l bo‘lmaydi, – lekin mumkin yo‘llardan eng osoni bo‘ladi. Tana uchun oson tanlov emas, – lekin ruh uchun yagona tanlov. Yengil yo‘l emas, – ammo oramizda allaqachon shunday insonlar, o‘nlab insonlar borki, ular yillar mobaynida barcha punktlarga bardosh berib kelmoqda, haqiqat bo‘yicha yashamoqda.
Demak: bu yo‘lga birinchi bo‘lib qadam qo‘ymaymiz, – qo‘shilamiz! Unga qanchalik zich bo‘lib, ahil kirib borsak, bu yo‘l barchamiz uchun shunchalik osonroq va qisqaroq bo‘ladi! Minglar bo‘lamiz – va hech kim bizga bas kela olmaydi, hech kim hech narsa qila olmaydi. O‘n minglar bo‘lamiz – va biz o‘z yurtimizni tanimay qolamiz!
Agar biz yana qo‘rqoqlik qilsak, shikoyat qilish yetar, birov bizga nafas olishga bermayapti emas – bizning o‘zimiz bermayapmiz! Yanada bukilaylik, kutib turaylik, biolog birodarlarimiz esa fikrlarimizni o‘qish va genlarimizni o‘zgartirishni yaqinlashtirishga yordam berishadi.
Biz hatto shunda ham qo‘rqoqlik qilsak, biz – past, mayda, umidsiz omilarmiz, va Pushkinning bu nufuri bizgadir:
Podalarga erk tuhfasi yot:
Bichilish va qirqilish – marra.
Meros emish avlodma-avlod
Bo‘yinturuq, halqa va darra.

1974 yil, 12 fevral

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here