Inson radikal bo‘lib tug‘ilmaydi, u radikallashadi/radikallashtiriladi. Radikallashuv esa bir zumda bo‘lmaydi, balki bosqichma-bosqich amalga oshadi. Radikallik muayyan g‘oya, fikrning mutlaq haqiqatligi, o‘zgarmasligiga beshak ishonishdir. Beshak ishonch uni qabul qilmaganlarga nisbatan nafrat hissini ergashtirib keladi. Diniy ekstremizm haqida gapirganda, bunda muhim rol o‘ynovchi ikki omilga diqqat qaratish lozim: Diniy tuyg‘u va diniy aqida (dogma).
Diniy tuyg‘u inson evolyutsiyasi asnosida adaptiv afzallik bergani bois rivojlanib, inson ruhiyatining muhim hususiyatiga aylangan. Diniy tuyg‘usiz inson deyarli yo‘q. Biroq u turli sharoitda turlicha namoyon bo‘ladi. Inson bepoyon koinot va abadiylik qarshisida o‘zini ojiz sezadi va ayni vaqtda undagi o‘rnini anglashga intiladi. Bu intilish bizda turlicha hislarni paydo qiladi. Ular bizga taskin va ilhom beradi. Hayotimizni ma’nan mazmunli qiladi, irodamizni mustahkamlaydi. Buyuk shoirlar, kompozitorlar, olimlar ayni shu tuyg‘udan ilhom olgan. Diniy tuyg‘u sof holatda ijobiy hodisa. Biroq bu tuyg‘u ba’zi nopok shaxslar tomonidan manipulyatsiya qilinadi. Bu manipulyatsiya vositasi esa diniy dogmadir.
Diniy dogma qurquv va umid asosida toblangan, mutlaq haqiqatligiga ishonish shart qilib qo‘yilgan g‘oyadir. Diniy dogma diniy tuyg‘uning har bir insonda o‘ziga xos bo‘lishini tan olmaydi, balki uni ramkaga solib cheklov qo‘yadi. Muayyan shaxsning diniy tuyg‘usi mahsuli bo‘lgan g‘oyalar barcha insonlarga majburiy qilib qo‘yiladi. Diniy dogma diniy tuyg‘u bilan aralashtirilmasa, hech qanday kuchga ega emas. Ozgina mulohaza qilish bilan bunaqa dogmalarning mantiqsizligini ochib tashlash mumkin. Dogma tuyg‘u bilan birlashsagina insonni harakatga keltira boshlaydi. Bunday vaziyatda mantiq ish bermaydi.

Demak, pok diniy tuyg‘uni buzib, uni noinsoniy maqsad sari eltuvchi lokomativga aylantirayotgan omil diniy dogmadir. Diniy tuyg‘u inson irodasini mustahkamlaydi dedik, uning ana shu xususiyati dogmatiklar tomonidan “o‘g‘irlanadi”.

Radikallashuv kishi bilmas o‘zgarishlar bilan boshlanishini alohida ta’kidlash kerak. Diniy dogmalarni dinning birlamchi sharti deb targ‘ib qilayotgan “mo‘’tadil” ulamolar, garchi o‘zlari diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi bo‘lsalar-da, radikallashuvga yo‘l ochadilar. Ular har bir musulmon ko‘r-ko‘rona, so‘zsiz qabul qilishi kerak bo‘lgan dogmalar tizimini ishlab chiqadilar, kimki bundan og‘sa dindan chiqib ketishi mumkinligi bilan ogohlantiradilar. Bu kabi “mutlaq haqiqatlar” kishilarning diniy tuyg‘ularidagi individuallikni mensimaydi, majburan bir yo‘nalishga soladi. Kishilar o‘rtasida tafriqani paydo qiladi.

Diniy tuyg‘uning diniy dogma bilan qorishtirilishining salbiy oqibatlaridan bir misol keltiray. Insonlarni ushbu dogmalarni qabul qilish darajasiga ko‘ra guruhlarga ajratilishi bugun islom olamida jiddiy muammolarga sabab bo‘layotgan muammo – takfirbozlikni, musulmonlarni kofirga chiqarish tendensiyasini paydo qildi. Biroq o‘zini mo‘’tadil hisoblayotgan va go‘yoki takfirbozlikka qarshimiz deyotgan dogmatik diniy ulamolarning o‘zlari muammoning boshida turadi. Ular aqida masalasida o‘zlaridan o‘zgacharoq o‘ylaydiganlarni avvaliga aqidada “xato” ketishdan ogohlantiradilar, keyinchalik aqidasi “buzuq”likda ayblay boshlaydilar. Bunda ularning o‘z aqidalarini mutlaq haqiqat deb bilishlari hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Endi ular o‘zlarini o‘zgalar ustidan hukm chiqarishga haqlidek his eta boshlaydilar. Biroq muammo shu bilan tugamaydi. Narigi tomon ham bu tomonni aqidasi buzuqlikda ayblaydi. “Mo‘’tadil”lar boshlab bergan bu bahsni g‘azabi burnining uchida turadiganlar davom ettiradi. Estafeta tayoqchasini “ijrochi”lar oladi. Shar’iy nuqtai nazardan aqida masalasida jiddiy xatoga yo‘l qo‘yish kishini dindan chiqaradi. Dindan chiqish – murtadlik esa haligacha ulamolar bir ovozdan bekor qilmagan shar’iy hukm – murtadni o‘ldirishni taqozo qiladi. (“Mo‘’tadil” ulamolar islomdan chiqqanlarning jazosi shar’an o‘lim ekaniga fatvo ham chiqarib qo‘yishgan. O‘zbekiston musulmonlari diniy idorasi bu borada jim turganini nima bilan izohlash mumkin? Ular ham shuni to‘g‘ri hisoblaydimi?) O‘zlarini islomiy adolat “askarlari” sanovchi turli diniy guruhlar esa bu hukmni amalga oshirishga urinadi. Bir-ikki kishi uyoqda tursin butun boshli jamoalar murtad deb e’lon qilinsa nima bo‘ladi? (Saudiya ulamolarining shialarni murtad deb bilishlari sunniy-shia mojarosida katalizatorlik vazifasini o‘tamoqda.) Ko‘rinib turibdiki, diniy ekstremizm va terrorizmning ibtidosida dogmatik ishonch turadi. Bu aynan estafetaning o‘zi. Bunda ishni ideologlar boshlab beradi so‘ng amaliyotga o‘ta boradi.

Antiterror amaliyotlari, chora-tadbirlari asosan estafetaning keyingi a’zolariga qaratilmoqda. “Start”ni boshlab berayotganlar esa “mo‘’tadil”lar niqobida o‘z ishlarini davom ettirishmoqda. Haqiqiy mo‘’tadillar esa aksilislomiy unsur, bid’atchi va buzg‘unchilar sifatida diskreditatsiya qilinmoqda. Ba’zilari murtad deb e’lon qilingach, suiqasd uyushtirilishidan qo‘rqib yashirinib yashashga majbur bo‘lmoqda.

“Dinda majburlash yo‘q”, deb qayta va qayta takrorlaydigan “mo‘’tadil” musulmon ulamolari nega bu kabi jiddiy masala borasida jim turibdi? Dindan chiqqanlar o‘ldirilishi haqidagi shar’iy hukm dahshatli oqibatlarga sabab bo‘layotganini nahotki ko‘rishmayapti?

Diniy ulamolar kengashlari terrorizmga qarshi har qancha bayonotlar bermasin, fatvolar chiqarmasin foydasi bo‘lmayapti. Chunki muammo ko‘r-ko‘rona qat’iy ishonch va toqatsizlikdadir. Aynan o‘sha ulamolarning o‘zlari dogmalarni targ‘ib qiladilar. “Mo‘’tadillik” tuprog‘ida radikallik urug‘i ekilyapti. Biz bugun sabablar bilan emas, oqibatlar bilan kurashib yotibmiz. Muammo ISHID ham, Hizbut tahrir ham, Al-Qoida ham emas, balki ularni yetishtirgan mafkuradir. Terrorchini yo‘q qilish mumkin, ammo dogmalar saqlanib qolar ekan, yangidan yangi terror guruhlari paydo bo‘laveradi. ISHID oqibat, Saudiya Arabistoni va u global miqyosda targ‘ib qilayotgan salafiy islom esa sababdir.

Taassufki, bizning yurtimizda ham salafiylik ancha ildiz otdi. Uning turlicha ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi ko‘pchilikni chalg‘ityapti. Salafistlar orasida mazhabparastlari ham, bemazhablari ham, da’vatchilari ham, masalani faqat qurol bilan hal qilishni istaydigan jihodchilari ham bor. Ba’zilari tadrijiy yo‘l bilan da’vat orqali, boshqalari hukumatni ag‘darish, zo‘ravonlik orqali maqsadga yetmoqchi bo‘ladi. Ana shu jihatdan, salafiylik qiyinchiliksiz o‘zini mo‘’tadil qilib ko‘rsata oladi. Oshkora yoki yashirin bo‘lsin barcha salafistlarning pirovard maqsadi bir – dunyoviy va demokratik tuzumni yo‘qotish. Mushtarak mavqelari esa adolatni faqat islomiy boshqaruvda deb bilish, Qur’onni to‘g‘ridan-to‘g‘ri talqin qilish, tasavvufni xushlamaslik, islomning ilk uch asri – salaflar asrini oltin davr deb bilish, chinakam islomni faqat shu asrda bo‘lgan deb hisoblash va unga qaytishga intilish. Salafistlar aqida masalasida juda qat’iy pozitsiyada turishadi, bu borada erkin fikr yuritishni yoqtirishmaydi. Aksar salafistlarda arabofiliya kuchli rivojlangan bo‘ladi.

Diniy dogmatikaga erk bermaslik, ayniqsa uning ta’limga sizib kirishi oldini olish, diniy tuyg‘uning sofligini saqlash kerak. To‘g‘ri, dogmalardan butunlay xalos bo‘lish mumkin emas. Diniy tuyg‘u va dogma turli darajada aralash mavjud bo‘ladi. Agar biz ushbu holatni bir chiziqqa tortsak, uning bir tomonida tasavvuf yoki spiritualistik ta’limotlar tursa, ikkinchi tomonida radikal salafiylik turadi. Bu ikki hodisa o‘rtasiga dogmatiklashuv darajasiga ko‘ra, turli mazhab va oqimlarni joylashtirish mumkin. Kishi radikallashar ekan, bir tomondan ikkinchisiga tomon yaqinlasha boradi. Bu o‘rganilishi, tadqiq etilishi kerak bo‘lgan butun boshli murakkab jarayondir.

 

Bu maqolada bildirilgan fikrlarga e’tirozingiz yoki qo’shimchalar bo’lsa, bizga email yoki Facebookdagi sahifamiz orqali bildiring. Sayt tahririyati bunday mavzularda jamiyat muhokamasi bo’lishi kerak deb hisoblaydi. 

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here