Maqola ilk bor “Tafakkur” jurnalining 2016 yil 3-sonida chiqdi.

O‘tgan asrning 90-yillari avvalida Markaziy Osiyodagi yangi mustaqil davlatlar istiqboli haqida so‘z borganda, mutaxassislar bu yurtlardagi xalqlar yo millatchi bo‘ladi, yo islomlashadi, degan fikrni aytgan edi. Darhaqiqat, mintaqaning ba’zi xalqlari orasida millatchilik kayfiyati, boshqa xalqlari orasida esa diniy tuyg‘ular kuchaydi. Bu – muayyan ma’noda, tabiiy jarayon edi. Chunki ushbu hudud xalqlarining milliy va diniy or-nomusi uzoq toptaldi. Keling, millatchilik mavzuini boshqa paytga qoldiraylik-da, islomlashuv masalasiga diqqat qarataylik.

Markaziy Osiyo, ayniqsa, O‘zbekiston tarixan islom olamining uzviy qismi bo‘lib kelgan. XIX asrdan boshlab Yevropaning mustamlakasiga aylanishi asrlar bo‘yi mudrab yotgan musulmonlar uchun kuchli turtki va uyg‘onishga chaqiriq bo‘ldi. Jamoliddin Afg‘oniy, Muhammad Abduh, Rashid Rido kabi islohotchi mutafakkirlar tashqi kuchlar tazyiqida va modernity sharoitida musulmonlar qanday yashamog‘i, taraqqiy etmog‘i lozimligi haqida keskin bahslarni boshlab berdi.

O‘shandan buyon mavjud muammolarni hal qilish borasida islom olamida to‘rt toifa shakllandi: a) sekulyaristlar; b) modernistlar; v) traditsionalistlar; g) fundamentalistlar. Bu toifalar haqida quyida yana batafsilroq to‘xtalamiz. Masalan, XX asr boshlarida jadidlar (modernistlar) va qadimchilar (traditsionalistlar) o‘rtasida kechgan qizg‘in munoqashalar butun islom olamiga yoyilgan munozaralarning Markaziy Osiyodagi aks sadosi edi.

Taassufki, bu bahslar mantiqiy yakuniga yetmay qoldi. Bolsheviklar ham jadidlarni, ham qadimchilarni qatag‘on qildi, ularni ijtimoiy qatlam sifatida yo‘qotdi. Shu bilan millatimiz 75 yilga “temir parda” ortiga chekinib, islom olamida kechayotgan bahs-munozaralardan uzoqlashdi.

Biroq bu mazkur jarayonlarning oqibati bizga ta’sir qilmaydi degani emas. Islom olami oldida turgan tahdid va muammolar biz sotsializm qurishdek muvaffaqiyatsiz eksperimentlar bilan ovoraligimizda yig‘ilib qolgan edi. Mustaqil bo‘lishimiz bilan ular jamiyatimiz hayotiga yana shiddatla qaytdi. Barcha musulmon mamlakatlari bu tahdidlarga o‘z tarixiy sharoit va imkoniyati, intellektual salohiyatidan kelib chiqib javob beryapti. Tabiiyki, bizning ham bu borada o‘z javobimiz bo‘lishi lozim.

Ana shunday muammolardan biri “bir yurtda ikki jamiyat” ziddiyati, ya’ni jamiyatimiz dunyoviylar va dindorlar qatlamiga ajralib qolayotganidir. Bu ajralish, o‘z navbatida, dinning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati bilan bog‘liq jiddiy muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Hozircha bu muammolar nisbatan “beziyon” masalalar – Navro‘z yoki Yangi yil bayramini nishonlash, ayollar kiyimi (hijobi yoki mini yubkasi), erkaklar soqoli ustida boryapti. Ammo shu “beziyon” tortishuvlar erta bir kun jangovar qiyofa kasb etmasligiga kim kafolat bera oladi? Tomonlar bir-birini ayblashga o‘tsa, muammo yanada chuqurlashmaydimi? Bizningcha, vaziyat taranglashishining oldini olish uchun o‘zaro tushunishga asoslangan muloqot va murosa lozim.

Jamiyatimiz uchun dolzarb masalaga aylanayotgan bunday murosa va muloqotning yuzaga kelishi ikki tomonga ham birdek bog‘liq. Bizningcha, dunyoviy elita bu boradagi siyosatni sekulyarizmning yangi, inklyuziv (barchani qamrab oluvchi, ochiq) prinsiplari asosida qayta ko‘rib chiqishi, dindorlar (xususan, ulamolar) esa islom dinining inklyuziv va plyuralistik talqini ustida ishlashi zarur.

Dunyoviylik (sekulyarizm) shakllari

Yaqin-yaqingacha modernizatsiya nazariyasida dunyoviylashish orqali siyosat va jamiyat hayotidan dinning chetlashuvi taraqqiyot taqozosi, ijobiy va ilg‘or hodisa sifatida baholanar edi. Biroq G‘arbdagi sekulyarizatsiya bilan musulmon dunyosi boshdan kechirgan sekulyarizatsiya farqli bo‘ldi.

Yevropada sekulyarizatsiya katolik cherkovining ijtimoiy va siyosiy hukmronligini cheklash ha rakatlari oqibati edi. Sekulyarlashuv jarayoni Renessans, so‘ngra Ma’rifatchilik davri g‘oyalaridan ilhomla nib bir necha asr davom etdi. Uning kechishi mutlaqo silliq bo‘lgani yo‘q – diniy urush lar sabab ko‘p qon to‘kildi. Alal-oqibat, nafaqat cherkov (keyinchalik, umuman din) siyosatdan chetlatildi, ayni choqda, davlatlar ham shaxs e’tiqodi va ibodatiga aralashmaslik kafolatini berishga majbur bo‘ldi. Ikki fundamental huquq – shaxsiy e’tiqod va jamoaviy ibodat hurligi mazkur jarayon hosilasidir. Ya’ni sekulyarizm G‘arbda siyosiy demokratiya va diniy plyuralizmning uyg‘unlashuviga olib keldi. Albatta, bu – ijobiy hodisa edi. Chunki, avval barcha Yevropa mamlakatlarida din davlatni qattiq nazorat qilar, fuqaro huquqlari behad cheklangan, qatag‘on va tazyiqga uchragan diniy ozchiliklar ko‘p edi (mamlakatiga qarab bu ozchiliklar yo protestant, yo katolik, yo yahudiylar bo‘lgan).

Islom olamida sekulyarizm butunlay o‘zgacha qiyofada namoyon bo‘ldi. Iqtisodiy va ilmiy-texnologik jihatdan Yevropaga bo‘ylashish uchun unga taqlid qilish, xususan, jamiyatni din tushovidan ozod etish kerak, degan g‘oya deyarli barcha musulmon o‘lkalarida yo yevropalik mustamlaka ma’muriyati (masalan, sho‘rolar davrida kompartiyaning dinga qarshi kampaniyalari), yoki mahalliy elita (Turkiyada Otaturk, Eronda pahlaviylar sulolasi, arab dunyosida Nosir, Burgiba, Baas partiyalari) tomonidan zo‘ravonlik bilan amaliyotga tatbiq qilingan. Shu bois aksariyat islom o‘lkalarida sekulyarlashuv shaxsning hurlikka erishuvi bilan emas, zulm, mustamlaka va islom diniga hujum bilan bog‘lanib qoldi. Odamlar sekulyarlashuvni yashirin mus tamlakachilik, dinni yo‘qotishga urinish, deya talqin qila boshladi. Bizningcha, ayrim guruhlarning sekulyarizmni tamoman rad etishi sababi ham ana shunda.

Aksar mutaxassislar fikricha, sekulyarizmga barcha jamiyatlar ertami-kechmi erishadigan modernityning mahsuli sifatida emas, muayyan tarixiy sharoitda G‘arbda paydo bo‘lgan, lekin G‘arbnikidan farqli muhitda bir maromda kechmaydigan jarayon sifatida qarash kerak. Muxtasar qilib aytganda, islom olami tajribasi sekulyarizatsiya va dindorlashish bir-biriga zid jarayonlar emasligi, balki birgalikda rivojlanishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Bunda yon berish va o‘zgarishlar ikki tomondan ham bo‘lishi mumkin va shart. Bu fikrni Eron va Turkiyadagi davlat va din munosabatlari tadriji ham tasdiqlaydi.

Eron. Dinning ijtimoiy va siyosiy ta’sirini susaytirish yo‘lidagi urinishlar 1925 yildan kuchaydi. Harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan zobit Ali Rizoxon keng ko‘lamli modernizatsiyani amalga oshirishga kirishdi. Avvaliga u Turkiyadagi kabi sekulyar respublika tuzmoqchi edi. Biroq bunga qarshi bo‘lgan ulamolar uni shoh maqomini olib, pahlaviylar sulolasiga asos solishga ko‘ndirdi. Tabiatan shuhratparastlikka moyil Ali Rizoxonga bu taklif ma’qul kelishi tabiiy edi. Shunga qaramay, yangi shoh ta’lim tizimini ulamolar nazoratidan chiqardi, dunyoviy maktablar ochdi, vaqflar ustidan nazorat o‘rnatdi. Shariat sudi vakolatida oilaviy masalalargina qoldi, barcha yuridik masalalar dunyoviy sud tizimiga o‘tdi. Ayollar ahvoli xiyla yaxshilandi, ular uchun maxsus universitet ochildi. G‘arbona tutum targ‘ib qilindi, 30-yillarda ayollar chodrasi va erkaklar sallasi taqiqlandi. Shohning ayoli Qum shahriga dunyoviy libosda kirib borganida norozi bo‘lgan madrasa toliblari hushtakbozlik qiladi. Bunga javoban shohning shaxsan o‘zi Qumga tashrif buyurib, bir necha ulamoni kaltaklaydi. Uning Qum shahrida mast qiluvchi ichimliklarni majburan sottirishi dunyoviylashishga qarshi ko‘p ming kishilik namoyish larga turtki bo‘ladi, lekin bu namoyishlar ayovsiz bostiriladi.

Shohning o‘g‘li Muhammad Rizo Pahlaviy dunyoviy islohotlarni yanada chuqurlashtirdi. Bu jarayonda aholining qadriyatlari va e’tiqodi pisand qilinmadi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng ayollar saylash huquqiga ega bo‘ldi. “Oq inqilob” nomi bilan tarixga kirgan islohotlar natijasida mamlakatdagi oila qonunchiligi islom o‘lkalari orasida eng ilg‘origa aylandi. “Oq inqilob”ning yana bir yo‘nalishi agrar sohadagi islohotlar edi. Shu sohadagi islohotlar oqibatida yeridan ajralib o‘zini shaharga urgan millionlab ishsiz dehqonlar shaharning dunyoviy, modernistik qadriyatlarini qabul qila olmadi. Eronga chet el investitsiyalari va innovatsiyalari kirib kelishi esa mahalliy “bozor” – kichik biznesni sindira boshladi. Shaharda o‘z o‘rnini topa olmagan kechagi dehqonlar va kasodga uchragan kichik biznes egalari 1960-yillardan shia ulamolari rahnamoligida islohotlar va sekulyarizmga qarshi birlashdi. Eng hayratlanarli va biz uchun muxim bulgan jihati shundaki, mamlakat iqtisodiyoti va madaniyati modernizatsiyalangani sayin xalq orasida sekulyarlashuvga qarshilik va dinning ahamiyati ortib bordi. Modernizatsiya asnosida paydo bo‘lgan va undan eng ko‘p manfaat ko‘rgan o‘rta qatlam vakillari o‘z qarashlarini siyosiy maydonda ifodalay olmagani bois ulamolar bilan kelishuv yo‘liga o‘tdi. Oqibatda shoh va islohotlar taqdiri hal bo‘ldi.

1979 yildagi Islom inqilobi natijasida Eron teokratik respublikaga aylandi. Shohning ta’qibidan qochib Yevropada panoh topgan fundamentalist diniy ulamolar, xususan, oyatulloh Humayniy Parijdan Tehronga g‘olibona qaytdi va Eronda islomiy hokimiyat o‘rnatildi. Pahlaviylar sulolasi boshlab bergan islohotlarning aksariyati bekor qilindi.

Turkiya. Sekulyarlashuv masalasida Turkiya alohida o‘rin tutadi. Zero, u yerdagi “kamolizm” deb nom olgan modernizatsiyalashuv tajribasi XX asr boshlarida ko‘pgina rivojlanayotgan musulmon davlatlaridagi taraqqiyot loyihalari – burgibaizm (Tunis), pahlavizm (Eron), nosirizm (Misr), pankasila (Indoneziya) uchun asos bo‘lgan.

Kamolizm (kamolchilik) deganda, dunyoviy sekulyar jamiyat va davlat qurish yo‘lida hukumat tomonidan amalga oshirilgan, yuqoridan pastga (elitadan ommaga) yo‘nalgan, Mustafo Kamol Otaturk boshlab bergan siyosiy va madaniy islohotlar tushuniladi. Kamolchilarning maqsadi ijtimoiy, madaniy va siyosiy hayotning barcha jabhalarini g‘arblashtirish orqali sekulyar va milliy davlat qurish edi. Turkiyada sekulyarizm dinni siyosatdan chetlatish, ammo uning ustidan davlat nazoratini saqlab qolishni anglatgan. Otaturkning bosh maqsadi islom dinini umuman yo‘qotish emas, balki milliy va davlat manfaatlarini ta’minlashda islomni nazoratda saqlash, din orqali “yaxlit milliy (turkiy) xarakter”ni tarbiyalash edi. Islomiy ramz va nutq uslubiga jamoat joylarida yo‘l qo‘yilmas, davlat insonlarning diniy tuyg‘ularini o‘z tushunchasidagi sekulyar g‘oyaga moslab shakllantirishni ko‘zlar edi. Shu vajdan islomning siyosiylashuviga qarshi huquqiy-harbiy chora-tadbirlar ko‘rildi.

Davlat avvaliga diniy siyosiy partiya va firqalarni taqiqlab qo‘ygan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ularga, toki kamolizm doktrinasi doirasida faoliyat yuritar ekan, ruxsat bera boshladi. Tadqiqotchilar buning bir necha sababini ko‘rsatadi:

– 1960-yillarga kelib, dunyoviy elita an’anaviy turk jamiyatidan uzoqlashgani, uni isloh qila olmagani ayon bo‘ldi. Mazkur elita, shuningdek, oddiy aholi uchun islomga muqobil qadriyatlarni ishlab chiqishni ham uddalay olmadi. Bu fakt, ayniqsa, siyosiy va iqtisodiy rivojlanish o‘zlik, adolat kabi ijtimoiy masalalarni kun tartibiga chiqarganda yaqqol ko‘zga tashlandi;

– bu bo‘shliqni turli islomiy yo‘nalish va qarashdagi ijtimoiy-siyosiy guruhlar muvaffaqiyat-la to‘ldirdi, ular muqobil ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy paradigmalarni olg‘a surdi. Bu paradigmalar shaharlashgan quyi qatlam va o‘sib kelayotgan onado‘lilik o‘rta qatlamni qoniqtira olmagan rasmiy kamolizm g‘oyalaridan farqli edi;

– dunyoviy elita amalga oshirgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar 1980-yillarda iqtisodiy va siyosiy hayotni asta-sekin erkinlashtirdi, bu esa o‘z navbatida, siyosatdan chetlatilgan guruhlarni faollashtirdi. Dunyoviy elita islomiy guruhlarga siyosatda ishtirok etish imkoniyatini bergani bois, boshqa ko‘pgina musulmon davlatlaridan farqli o‘laroq, Turkiyadagi islomiy guruhlar davlatga qarshi bormaydi, balki u bilan murosa qilib ish tutadi;

– dunyoviy elita ham, islomiy qatlamlar ham Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lish borasida mushtarak fikrda edi. YEI qo‘ygan “demokratik shart” har ikki tomon o‘zaro murosaga kelishini taqozo etardi. Dunyoviy elita bilan islomiy hayot tarzi tarafdorlari orasidagi tafovutlar butunlay yo‘qolib ketgani yo‘q, albatta. Ammo ular, garchi qiyinchiliklar bilan bo‘lsa-da, birgalikda yashashni o‘rganyapti, kezi kelganda tomonlar bir-biriga yon bosyapti, murosa qilyapti.

Eng muhimi, dunyoviylar ham, islomiylar ham demokratik va plyuralistik xususiyatga ega huquqiy tizim doirasida faoliyat yuritish kafolatini o‘z bo‘yniga olgan, shuning tarafdoridir.

* * *

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, islom olamining mudroqlikdan uyg‘onishi XIX asrda – Yevropa imperializmi bilan to‘qnashuvdan so‘ng kuzatildi. Deyarli barcha musulmon o‘lkalari birin-ketin Buyuk Britaniya, Fransiya yoki chor Rusiyasi koloniyalariga aylanishi musulmonlar orasida islom olami tanazzuli sabablari haqida qizg‘in bahslarni uyg‘otdi. Bu qoloqlik va tanazzuldan chiqish yo‘llari borasida musulmon fikr ahli to‘rt guruhga ajralgan:

1. Taqlidchi/sekulyaristlar – G‘arbga to‘liq ergashish, taraqqiyotga erishmoq uchun dinga cheklov qo‘yish tarafdorlari. Bu yondashuv yuqorida birmuncha muhokama etildi. Ushbu qarash XX asr boshi va o‘rtalarigacha musulmon o‘lkalari elitasi orasida keng tarqalgan edi. Hozirgacha salmoqli kuchga ega.

2. Diniy modernistlar – islohotlarni islom bilan hisoblashgan holda o‘tkazish, islomni to‘g‘ri anglash va zamonga mos xulosalar chiqarish tarafdorlari. Bu qarash hozirgi Turkiya, Indoneziya, Marokash va Tunisda keng tarqalgan.

3. Qadimchilar/traditsionalistlar – islohotlarga hojat yo‘q, mavjud islomiy hayot tarzi nafaqat ma’qul, balki G‘arbnikidan ustun ham deb hisoblovchilar. Qadimchilar Yevropadagi fohishalar va oilaviy ajralish larning ko‘pligi kabi salbiy holatlarni ro‘kach qilib, G‘arb andazalarini inkor etadi, faqat texnika sohasidagi innovatsiyalarnigina ma’qullaydi. Bu yondashuv, ayniqsa, oddiy musulmonlar orasida son va ta’siri jihatidan ustunlikka ega. Buni rasmiy mafkura sifatida qabul qilgan davlatlarga Saudiya va boshqa Ko‘rfaz amirliklari misol bo‘la oladi.

4. Fundamentalistlar – islom va modernity bir-biriga zid, musulmonlar faqatgina “saodat asri”ga qaytish bilan najot topa oladi deb biluvchilar. Son jihatidan eng ozi bo‘lsa ham, eng sershovqini shular. Turli siyosiy kuchlar ulardan o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanadi. Masalan, katta og‘alikni da’vo qilib kelayotgan davlat Markaziy Osiyoda o‘z geosiyosiy ta’sirini saqlab qolish ilinjida ushbu mintaqadagi besh davlatni diniy fundamentalizm tahdidi bilan qo‘rqitib kelmoqda.

Bu tasniflash – shartli, real hayotda ular orasidagi chegara – o‘zgaruvchan, beqaror. Sekulyarist, modernist, qadimchi va fundamentalistlar barcha jamiyatlarda turlicha nisbatda mavjud. Ammo millat taqdiri – oddiy xalq bu yondashuvlarning qay birini qabul qilishiga bog‘liq.

Islom o‘lkalarining so‘nggi asrdagi tarixini aynan shu to‘rt yondashuvning o‘zaro kurashi bilan izohlash mumkin, bizningcha. Eronni olaylik. 20 asr boshida kadimchilarga qarshi harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan sekulyarist shoh qatag‘onlar orqali ularni radikallashiga sababchi buldi, ularni fundamentalistga aylantirdi. Shohning mahalliy shart-sharoitni hisobga olmay o‘tkazgan islohotlari fundamentalistlar hokimiyatga kelishi uchun imkoniyat yaratib berdi. Ammo inqilobdan keyingi Erondagi jarayonlar avvalgidek sekulyarist va fundamentalistlar emas, endi qadimchi va modernistlar orasidagi munozaraga do‘ndi.

Turkiyada esa, aksincha, modernistlar va qadimchilar XX asr boshida Yevropa imperializmi tahdidiga javob bera olmagach, boshqa bir siyosiy guruh (Otaturk) xalifalikni butunlay tugatib, mamlakatni yangicha, sekulyar usulda isloh qilishga urindi. Ammo jangovor sekulyar siyosat ishlamayotganinin vaktida anglagan dunyoviy elita 1960-yillardan buyon diniy modernist va qadimchilar bilan hamkorlik va murosa qilib kelyapti. Bu kabi murosa va kelishuv Indoneziya, Malayziya kabi davlatlarda xam sodir buldi. Natijada, ayni shu davlatlar Islom olamida nisbatan ixtilofsiz rivojlanayotgan kam sonli mamlakatlardandir.

Sekulyarist, modernist, qadimchi va fundamentalistlarning arqonni o‘zi tomon tortishini, jamiyatni o‘z qarashlariga asosan isloh qilishga urinishini nafaqat Eron va Turkiyada, balki butun islom olamida, deylik, bizning diyorda ham kuzatish mumkin.

Mutaxassislar fikricha, bu to‘rt toifa orasidagi ziddiyatlar jiddiy nizo va to‘qnashuvlarga (Afg‘oniston, Suriya yoki Eronda bo‘lgani kabi) olib kelmasligi, balki, aksincha, jamiyat taraqqiyoti yo‘lida bir-biri bilan murosa qila olishi uchun tolerantlik mavjud bo‘lmog‘i lozim.

Tolerantlik qaror topishi uchun esa ikki shart zarur: inklyuziv sekulyarizm va dinning plyuralistik talqini.

Zamonaviy sekulyarizmni ikki ma’noda talqin qilish mumkin:

1. Borliqni faqat ratsional, ilmiy dunyo qarash asosida anglaydigan “eksklyuziv” sekulyarizm. Unda Xudo yoki diniy qadriyatlarga o‘rin yo‘q. Shaklan ateistik bu jangovar yondashuv din bilan murosa qilmaydi, jamiyat hayotida diniy ramzlarga ham o‘rin bermaydi. Bunday sekulyarizmning hukmron mavqe egallashi oxir-oqibat dinning siyosiylashuviga (va radikallashuviga) sabab bo‘lishi mumkin.

2. Inklyuziv sekulyarizm esa, aksincha, diniy ramz va qadriyatlarni taqiqlamaydi, turli diniy va falsafiy qarashlarga izn beradi. Nafaqat izn beradi, balki diniy qad riyatlardan amaldagi siyosiy va ijtimoiy barqarorlikni saqlash yo‘lida foydalanadi.

Jamiyatda din va siyosat o‘zaro muvofiq shaklda yashashi uchun inklyuziv sekulyarizmning o‘zi yetarli emas, dinning plyuralistik talqini ham zarur. Sekulyarizm qay shaklda bo‘lishi ko‘p jihatdan dindorlar tutgan mavqega ham bog‘liq.

Faqat “islomiy” fikrlash tarzini olg‘a surib, borliq va siyosatni dunyoviy anglash yo‘lini inkor etuvchi jangovar va eksklyuziv diniy talqin o‘z navbatida jangovar sekulyarizmga turtki beradi.

Xullas, sekulyarlashish va dindorlashish bir-biriga zid jarayonlar emas, bunda yon berish va o‘zgarishlar har ikki tomondan ham bo‘lishi lozim.

O‘zbekistonda sekulyarizm tajribasi

Mustaqil davlatimizning siyosatini belgilab olar ekanmiz, islom dinimizni albatta nazarda tutishimiz kerak. Negaki, din turmush tarzimizga, ma’naviy qadriyatlarimizga, kishilar ongiga o‘zining o‘chmas muhrini bosgan. Xudoga qarshi kurashganlarning ahvoli nima kechganini ko‘rdik. Endi bu xil besamar va quruq inkor yo‘li yaramaydi. Islom Karimov. Oliy Kengashning X sessiyasi, 1992 yil 2-3 iyul.

Musulmon jamiyatlarga xos bo‘lgan sekulyarizm va dinning o‘zaro munosabatidagi tanglik, yuqoridagi to‘rt toifaning o‘z dunyoqarashi asosida jamiyatni isloh qilishga urinishi yurtimizda ham kuzatiladi. O‘zbekistonning sekulyarlashuv tajribasini ikki davrga bo‘lish mumkin. 1920 yillargacha Markaziy Osiyodagi turg‘un musulmon jamiyatining istiqboli xususidagi intellektual munoqashalar kam sonli jadidlar bilan ommaning yetakchisi bo‘lgan qadimchilar o‘rtasida bo‘lgan. Bu bahslar islom doirasida va islomiy dalillarga tayanib olib borilgan. Biroq bu bahslar oxiriga yetmadi.

Hokimiyatni egallab olgan bolsheviklar Markaziy Osiyo uchun mutlaqo yangi mafkura – jangovar ateistik ruhdagi sotsializmni taklif qildi. Bu mafkurada dinga o‘rin yo‘q edi. “Qoloq dindorlar”dan progressiv sovet kishisini yaratishga harakat qilindi, ko‘nmaganlar qatag‘on etildi yoki jamiyatdan ajratib qo‘yildi.

Sekulyarizmning ikkinchi bosqichi mustaqillikni qo‘lga kiritganimizdan keyin boshlandi. Prezident Islom Karimov sho‘rolarning “sovet odami”ni shakllantirishga qaratilgan jangovar sekulyarizmi o‘zbek xalqiga to‘g‘ri kelmasligi, islohotlar jarayonida o‘zbeklarning turmush tarzi, ruhiyati, falsafasi va dinini hisobga olish zarurligini istiqlolning ilk kunlaridanoq ta’kidlab keladi.

Jumladan, 1993 yili xorijiy muxbirlar bilan bo‘lib o‘tgan suhbatda yurtboshimiz bunday degan edi: “Islom dini mutaassib din emasligiga imonim komil. Qur’onni yaxshi bilgan kishi bu ilohiy kitobda insonparvarlik, tinchlik, osoyishtalik va boshqa dinlarga murosa bilan qarash targ‘ib qilinishini juda yaxshi biladi… Shu sababli odamlarda dinga e’tiqod uyg‘onishini aslo qoralab bo‘lmaydi. Bizda masjidlar tiklanmoqda. Qur’on ilk marta o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Bu bizning tariximizda katta voqeadir. Xo‘sh, buning nimasi yomon?” (Islom Karimov. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. Asarlar. 1­tom. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1996. 164­bet).

Prezidentning deyarli barcha asarlari va chiqishlarida sekulyarizmning yangicha, dinni ham inobatga oladigan ochiq talqini zarurligiga urg‘u berib kelsa ham, ayrim kalta o‘ylovchi amaldorlar hamon sekulyarizmni “jamiyatni dindan tozalash” deb sovetcha talqin qiladi.

Ammo, jamiyat hayotida dinning o‘z mavqeini qayta tiklayotganini radikallashish bilan tenglashtirish qaltis diniy siyosatga sabab bo‘lishi va ijtimoiy tanglikni keltirib chiqarishi mumkin.

Boshqa musulmon o‘lkalar yo‘l qo‘ygan xatolarni takrorlamasligimiz kerak. Ushbu ulkalarning butun 20 asrdagi tarixi dinni butunlay inkor qilish oqibatida kelib chiqqan ichki nizo va ziddiyatlar, muvaffaqiyatsiz va cheklanib qolgan islohotlar evaziga din bilan oqilona murosa qilish, dindorlar bilan totuvlikda yashash zarurligini yakkol kursatib turibdi. Tarix shundan dalolat beradiki, dinga nisbatan qaltis munosabat ertami-kechmi sekulyaristlar va dindorlarning yonma-yon ahil yashashini qiyinlashtirib, tashqi buzg‘unchi kuchlar manfaatiga xizmat qiladi.

O‘rtada murosa va muloqotning paydo bo‘lishi nafaqat dunyoviy elitaga, o‘z navbatida, dindorlarga ham bevosita bog‘liq.

Barcha dinlar kabi islom ham turlicha anglashiladi. Bir dinga mansub shaxs va guruhlar butunlay farqli, hatto qarama-qarshi qarashlarga ega bo‘lishi mumkin. Asrlar bo‘yi xristianlar Injildan nasroniy bo‘lmaganlarga qarshi salib yurishlarini, yahudiylarga qarshi qirg‘inlarni oqlashda foydalangan. Boshqa tomondan, yana o‘sha xristianlar quldorlik va diskriminatsiyaning barcha shakllariga qarshi, ijtimoiy adolat va inson huquqlari, diniy bag‘rikenglik uchun yana o‘sha Injildan ilhomlanib kurashgan.

Musulmonlar ham bir muqaddas kitobdan turli xulosalar chiqarishi tabiiy. Yuqorida aytilganidek, bu xulosalar to‘rt guruhga bo‘lingan: G‘arbga taqlidan millatni isloh qilish kerak; islomni to‘g‘ri tushunib, millatni isloh etish kerak; hech qanday islohot kerak emas, shundoq ham yuksak ma’naviyatli va ma’rifatlimiz; modernity (va uning demokratiya, dunyoviylik kabi ko‘rinishlari) islomga uyg‘un emas, shuning uchun barchasi kufr, saodat asriga qaytish kerak.

Bizning sharoitimizda islom taraqqiyot va modernityga uyg‘unmi, degan savol emas, uning qanday talqini millatni o‘z qadriyatlariga sodiq qolgan holda ilg‘or mamlakatlar qatoriga qo‘shilishga yordam beradi, mamlakatda olib borilayotgan islohotlarni dastaklaydi, degan savol muhimroqdir.

Muammo jamiyat dindorlashayotganida emas, islom dinidan ilhomlanib, dinamik rivojlanayotgan musulmon jamiyatlari ham kam emas.

Asosiy muammo jamiyatimiz “islomga qaytish” shiori ostida tobora qadimchilashayotgani, keng aholi va elita orasida konservatizmga moyillik oshayotganidadir. Ya’ni taqlidchilar/sekulyaristlar, diniy modernistlar, traditsionalistlar (qadimchilar) va fundamentalistlar bahsida qadimchilar yutib chiqyapti.

Bu ham aslida jamiyatimiz uchun tabiiy jarayon. Zero, qadimchilik so‘nggi bir necha asr – xonliklar davridan to XX asr boshlarida sovetlar tomonidan zo‘ravonlik-la “modernizatsiyalashuv”gacha mintaqada hukmron tafakkur va yashash tarzi edi.

Ammo XIX asrdan buyon intellektual turg‘unlikni boshidan kechirayotgan qadimchilarning “mahalliy islom” talqini bugunga kelib mo‘rtlashib qolgan va uz funksiyasini bajarmayapti. Shuningdek, chetdan shiddat bilan kirib kelayotgan «neo-salafi» tushunchalari xam milliy modernizatsiyaga zid. Islomning bu kabi qadimcha talqinlari jamiyat oldida turgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, hattoki madaniy-ma’naviy muammolarni hal etishda zamon va makonga mos hayotiy yechim taklif qila olyaptimi? Bizningcha, yo‘q. Bu konservativ qarashlar millatning XXI asrda tarixning mustaqil subyekti sifatida yashab ketishini ta’minlay olmaydi.

Islomshunos Baxtiyor Bobojonovning ta’kidlashicha, hozirgi O‘zbekistonda islom va uning jamiyatdagi o‘rni haqidagi bahslar asosan qadimchi va fundamentalistlar o‘rtasida kuzatilyapti. Uchinchi guruh – diniy modernistlar ovozi esa deyarli eshitilmaydi.

Vaholanki, ijtimoiy, madaniy va mafkuraviy sohada hukumat olib borayotgan islohotlarga ana shu “diniy modernistlar” munosib dastak bera oladi. Bu da’voni asoslash uchun tariximizdagi so‘nggi va yagona diniy modernist bo‘lgan jadidlarning qisqa muddatda amalga oshirgan millat oldidagi xizmatini eslash kifoya:

– o‘zbek millati shakllanishining ilk mafkuraviy asoslari yaratilgani;
– birinchi siyosiy partiya – “Sho‘roi Islom”, musulmon olamida eng birinchi milliy respublikalardan biri – Turkiston muxtoriyatining tashkil etilishi;
– yangi o‘zbek tili va adabiyotining shakllanishi;
– milliy matbuotga asos solinishi (“Taraqqiy” gazetasi tashkil topgan sana bugun Matbuot va OAV xodimlari kuni sifatida nishonlanadi);
– milliy ta’limning yangicha usulda isloh etilishi;
– milliy madaniyatdagi inqilobiy o‘zgarishlar (birinchi teatr, birinchi roman va hokazo);
– zamonavaiy ilmlarni olish uchun ilk bor yoshlarning chet elga ommaviy o‘qishga yuborilishi;
– mustamlakachilarga qarshi milliy istiqlol yo‘lidagi ilk kurashlar.

Jadidlarning “diniy modernist” deya atalishi boisi shundaki, qadimchilar mavjud vaziyatni saqlab qolish, islohotlarni rad etish uchun diniy istilohlardan qanday foydalangan bo‘lsa, jadidlar ham mavjud vaziyatni isloh etib, taraqqiyotni oqlash uchun ayni diniy istilohlardan foydalangan. Ya’ni ikki guruh ham Qur’on va sunnatga asoslanib, ammo butunlay qarama-qarshi xulosalar chiqargan. Qay guruhning yondashuvi ijobiy ekanini tarix ko‘rsatib turibdi.

Jadidchilikning bosh g‘oyalaridan biri millatni uyg‘otmoq, uni yangi turmushga tayyorlamoq edi. Bugun bu missiyani qaysidir ma’noda dunyoviy elita o‘z bo‘yniga olgan. Lekin davlat boshlagan islohotlarni muvaffaqiyatli yakuniga yetkazmoq uchun keng ommada yalpi fikriy o‘zgarish bo‘lishi darkor.

Shu bois, garchi hozir to‘liq shakllanmagan esa-da, lekin davlat ko‘magi-la shakllanishi mumkin bo‘lgan “diniy modernistlar” din va dunyoviylik o‘rtasida vujudga kelishi ehtimol sanalgan taranglikni yumshatishda ijobiy rol o‘ynasa ajabmas. Uning ijobiyligi shundaki:

a) islom dinining inklyuziv va plyuralistik talqini diniy sohada amaldagi siyosatni sekulyarizmning yangi, inklyuziv prinsiplari asosida qayta ko‘rib chiqishga olib boradi. Shu bilan “bir mamlakatda ikki jamiyat” muammosi kun tartibidan olinadi;

b) davlatning jamiyatni modernizatsiyalash tashabbusida madadkor ma’rifatparvar islom paydo bo‘ladi;

v) davlatning dindorlar oldidagi legitimligi yanada mustahkamlanadi, turli siyosiy guruhlar yoki tashqi kuchlarning hukumatga qarshi islomiy dastaklardan foydalanishi tahdidi yo‘qqa chiqariladi.

So‘nggi to‘rt asrlik tanazzul, ayniqsa, rus istilosi oqibatida o‘zining zakiylik, shijoatlilik, tirishqoqlik, ahillik kabi asliy xususiyatlarini yo‘qotgan millatni faqat keng qamrovli islohotlar qutqara oladi. Bu ulkan vazifani amalga oshirish uchun esa dindorlar va sekulyaristlar birgalikda harakat qilmog‘i darkor. Prezident Islom Karimov aytganidek, “bizni birlashtiradigan bitta g‘oya bo‘lishi kerak. U ham bo‘lsa, shu Vatanning, shu tuproqning, el-yurtning manfaatidir” (Islom Karimov. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. Asarlar. 1­tom. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1996. 198­bet).

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here