Muallif: Bektemir.uz

Маълумки, мамлакатимизда лотин алифбоси тўлиқ татбиқ этилганича йўқ. Лотин алифбоси билан бир вақтда кирилл алифбоси ҳам қўлланилмоқда. Лотин алифбосига узил-кесил ўтишга қарор қилинса, у ҳолда ушбу алифбога аввал айрим ўзгартишларни киритиб, алифбони қулайлаштириш ва замонавийлаштириш мақсадга мувофиқ бўлар эди. Таклиф этилаётган ўзгартишлар ўзбек лотин алифбосини янада мураккаблаштиришга эмас, аксинча уни имкон қадар соддалаштириш ва қулайлаштиришга қаратилган. Жумладан, таклиф этилган алифбода ŋ, ı, ü, ĵ ҳарфлари ўрин олмаган. Тилшунослар таклиф қилаётган нг ҳарфларини ŋ ҳарфига алмаштириш, қисқа ва чўзиқ и товушини ı ва i ҳарфлари билан ёки у ҳарфини иккита u / ü ҳарфи билан, ж ҳарфини эса икки хил j / ĵ ҳарфлари билан ифодалаш масаласи кўтарилмайди. Бундай ўзгартишлар лотин алифбосини янада мураккаблаштириб, алифбога янги ҳарфларни киритишни тақозо қилиши турган гап. Бироқ амалдаги лотин алифбосига бошқа жиддий ўзгартишлар киритиш таклиф этилмоқда. Бу қуйидаги таклифлардан иборат:

1. Кириллча Ўў ва Ғғ товушларини ифодаловчи O‘o‘/ G‘g‘ ҳарфларини Öö / Ğğ ҳарфларига алмаштириш.

Маълумки, XX асрда қабул қилинган лотин алифбосида ҳам, мустақилликнинг дастлабки йилларида қабул қилинган лотин алифбосида ҳам Öö / Ğğ ҳарфлари мавжуд эди. Бироқ кейинчалик бу ҳарфларни янги O‘o‘/ G‘g‘ ҳарфларига ўзгартиришга тўғри келди. O‘o‘/ G‘g‘ ҳарфларини жорий этишдан кўзланган мақсадлардан бири – компьютерда ушбу ҳарфларнинг осонгина терилишини таъминлашдан иборат эди. Масалан, клавиатурада O ва G ҳарфларига шунчаки осма вергул (‘) қўшиш орқали лотинчада осонлик билан Ў ва Ғ ҳарфларини ёзиш мумкинлиги назарда тутилган эди. Бироқ амалда бунинг акси бўлиб чиқди. Сабаби клавиатурада фақат учи пастга қараган осма вергулни (’) осонгина териш мумкин холос. Бу эса кўп жойларда Ўў ва Ғғ товушларининг қуйидагича хато ёзилишига сабаб бўлмоқда: O’o’ / G’g’. Қабул қилинган алифбода эса ушбу ҳарфларнинг осма вергули юқорига қараган: O‘o‘/ G‘g‘. Клавиатурада эса учи юқорига қараган осма вергулни (‘) топиш осон иш эмас. Бу амалдаги ўзбек лотин алифбосида Ў/Ғ ҳарфларини тўғри ёзишда анча мураккабликларни келтириб чиқармоқда.

Иккинчидан, кўпчилик шрифтларда осма вергул ўзидан кейин келаётган ҳарфни суриб юборади. Бу эса Ў/Ғ ҳарфлари мавжуд сўзларнинг ҳунук ёзилишига сабаб бўлмоқда. Масалан, ўзбек сўзи o`zbek, тўғрисида сўзи to`g`risida тарзида ёзилмоқда. Ҳарфлар ораси очилиб қолаётган, яъни осма вергул ўзидан кейинги ҳарфни туртиб юбораётган сўзларни кўп келтириш мумкин. Масалан:

ёмғир – yomg`ir
жилға – jilg`a
йўл-йўлакай – yo`l-yo`lakay
сўғд – so`g`d
ғоя – g`oya
ғувур-ғувур – g`uvur- g`uvur
ғўрлик – g`o`rlik
дағдаға – dag`dag`a
обрў – obro`

Эски Öö / Ğğ ҳарфларининг қайта жорий этилиши эса бундай ҳолатнинг олдини олган бўларди ва юқоридаги сўзлар қуйидагича кўринишга эга бўларди:

o`zbek => özbek
to`g`risida => töğrisida
yomg`ir => yomğir
jilg`a => jilğa
yo`l-yo`lakay => yöl-yölakay
so`g`d => söğd
g`oya => ğoya
g`uvur- g`uvur => ğuvur-ğuvur
g`o`rlik => ğörlik
dag`dag`a => dağdağa
obro` => obrö

2. Ch/Sh ҳарфларининг ўрнига Çç/Şş ҳарфларини қайтариш.

Çç Şş ҳарфлари қайтадан жорий этилса, қуйидаги ижобий ўзгаришларга эришиш мумкин бўларди:

achchiq => aççiq
boshchilik => boşçilik
yechish => yeçiş
yozish-chizish => yoziş-çiziş
ishchi => işçi
ishshaymoq => işşaymoq
kavushchan => kavuşçan
mashmasha => maşmaşa
mashshoq => maşşoq
mashhur => maşhur
mushshaymoq => muşşaymoq
pashsha => paşşa
pichir-pichir => piçir-piçir
poshsholik => poşşolik
uchish => uçiş
ushshoq => uşşoq
choch => çoç
chumchuq => çumçuq
shoshilinch => şoşilinç
shoshish => şoşiş
qushcha => quşça
qashshoq => qaşşoq

3. Русча Цц товушини лотинча Сc ҳарфи билан ифодалаш.

Бунда социал сўзи sotsial эмас, балки social, публицист сўзи publitsist эмас, балки publicist тарзида ёзиларди ва ҳоказо. Қуйида ўзбек тилида кўп ишлатиладиган ц товушига эга сўзлар алифбо тартибида келтирилмоқда:

genotsid => genocid
detsimetr => decimetr
dotsent => docent
kalsiy => kalciy
kvars => kvarc
mototsikl => motocikl
ofitsiant => oficiant
ofitser => oficer
prinsip => princip
ratsion => racion
retsept => recept
ritsar => ricar
ssenariy => scenariy
farmatsevtika => farmacevtika
sement => cement
senzura => cenzura
sent => cent
sentner => centner
siklon => ciklon
silindr => cilindr
sisterna => cisterna
sitrus => citrus
sirk => cirk
sirkul => cirkul
shprits => şpric

4. Русчадан ўзлашган -ция ҳарфларига эга сўзларни -ciа шаклида қўллаш.

Жумладан, интеграция сўзини integratsiya эмас, балки integracia тарзида чиройли ва қулай қилиб ёзиш мумкин. Ёки бошқа сўзларни мисол қилиб кўрайлик. Масалан:

коммуникация: kommunikatsiya => kommunikacia
конституция: konstitutsiya => konstitucia
порция: porsiya => porcia
социология: sotsiоlogiya => sociologia

Қуйида ўзбек тилида кўп ишлатиладиган ана шундай сўзларнинг янгича вариантлари келтирилмоқда:

aviatsiya => aviacia
aksiya => akcia
assotsiatsiya => associacia
diksiya => dikcia
dissertatsiya => dissertacia
dotatsiya => dotacia
inkubatsiya => inkubacia
inspeksiya => inspekcia
infeksiya => infekcia
irrigatsiya => irrigacia
kanalizatsiya => kanalizacia
koalitsiya => koalicia
konferensiya => konferencia
konsepsiya => koncepcia
konsert => koncert
kooperatsiya => kooperacia
kulminatsiya => kulminacia
melioratsiya => melioracia
militsiya => milicia
modernizatsiya => modernizacia
petitsiya => peticia
politsiya => policia
ratsiya => racia
radiatsiya => radiacia
reabilitatsiya => reabilitacia
rekonstruksiya => rekonstrukcia
restavratsiya => restavracia
sanksiya => sankcia
fraksiya => frakcia
elektrostansiya => elektrostancia
ekspeditsiya => ekspedicia

Шунингдек русчадан ўзлашган -ия ҳарфларига эга сўзларни ҳам -iа шаклида қўллаш мақсадга мувофиқдир. Масалан, laboratoriya эмас laboratoria, partiya эмас partia ва ҳоказо. Қуйида ана шундай сўзлар мисол қилиб келтирилмоқда:

diversiya => diversia
demokratiya => demokratia
diplomatiya => diplomatia
geografiya => geografia
geologiya => geologia
imperiya => imperia
kaloriya => kaloria
kardiologiya => kardiologia
komediya => komedia
komissiya => komissia
kontuziya => kontuzia
metallurgiya => metallurgia
missiya => missia
monografiya => monografia
pensiya => pensia
pnevmoniya => pnevmonia
poeziya => poezia
sanatoriya => sanatoria
sessiya => sessia
strategiya => strategia
terapiya => terapia
texnologiya => texnologia
familiya => familia
fotogrfaiya => fotografia
energiya => energia
epidemiya => epidemia
zoologiya => zoologia

Русчадан ўзлашган мамлакат номларини ҳам лотинчада -iya шаклида эмас, -ia шаклида ёзиш мақсадга мувофиқдир. Масалан:

Belarusiya => Belarusia
Belgiya => Belgia
Germaniya => Germania
Gretsiya => Grecia
Italiya => Italia
Indoneziya => Indonezia
Turkiya => Turkia
Fransiya => Francia
Shvetsiya => Şvecia

Таклиф қилинаётган лотин алифбосида -ia қўшимчаси фақат русчадан ўзлашган сўзларга нисбатан ишлатилади. Ўзбекча сўзлардаги -ия қўшимчаси -iya шаклида қолаверади. Масалан:

jamiyat, ziddiyat, madaniyat, muvaffaqiyat, samimiyat, soniya, tavsiya, tarbiya, faoliyat, qobiliyat, qofiya, hoshiya, hurriyat ва ҳоказо.

5. Ўзлаштирилган айрим сўзларни чиройли қилиб ёзиш.

Масалан, кўп жойларда октябрь, сентрябрь сўзлари лотинчада oktabr, sentabr, режиссёр сўзи эса rejissor деб ёзилади. Чунки бу сўзлар oktyabr, sentyabr ёки rejissyor тарзида ёзилса, матнда ҳунук кўринади. Бироқ чиройли қилиб ёзиш талаб этиладиган сўзлар талайгина. Масалан:

byuro => buro (бюро деб ўқилаверади, лекин buro деб ёзилади)
byurokratiya => burokratia (бюрократия деб ўқилади)
kompyuter => komputer (компьютер).
translyatsiya => translacia (трансляция)
evolyutsiya => evolucia (эволюция)

Қуйида сўзларни замонавий ва чиройли шаклда ёзишга мисоллар келтирилмоқда:

assimilyatsiya => assimilacia
byudjet => budjet
dublyaj => dublaj
illyuziya => illuzia
illyuminator => illuminator
inflyatsiya => inflacia
kanselyariya => kancelaria
parfyumer => parfumer
revolyutsiya => revolucia
ryumka => rumka
syujet => sujet
Finlyandiya => Finlandia

Чиройли ёзиш талаб этиладиган шунга ўхшаш яна бошқа сўзлар ҳам бор. Масалан, эпопея сўзи epopeya эмас epopea, Корея сўзи Koreya эмас Korea, Европа сўзи Yevropa эмас Evropa тарзида ёзилса, мақсадга мувофиқ бўларди. Сўз бу ерда сўзларнинг талаффузини ўзгартириш эмас, балки айрим ўзлашма сўзларни қулай ва чиройли тарзда ёзиш ҳақида бормоқда. Мисоллардан кўриниб турибдики, бу қоида ўзбекча сўзларга путур етказмайди, балки фақат ўзлашма сўзларга нисбатан татбиқ этилади. Ана шу ўзгартишларнинг киритилиши ўзбек лотин алифбосининг замонавий кўриниш олишини таъминлар эди.

6. Яна бир жиддий таклиф бу – қаттиқ Хх ва юмшоқ Ҳҳ ҳарфларини лотинчада битта Hh ҳарфи билан ёзиш.

Бу товуш ўзбек тилида катта фарқ қилмайди, шу боис бу товушлар ўрнига ўзбек лотин алифбосида битта Hh ҳарфини жорий этиш мақсадга мувофиқдир. Бу биринчидан, кўпчиликнинг h ҳарфини ёзишда адашишига чек қўярди. Иккинчидан, чет элликлар томонидан айрим сўзларнинг нотўғри талаффуз қилинишининг олдини оларди. Масалан, амалдаги лотин алифбосида Бухоро (Buxoro) сўзи Буксоро деб талаффуз қилинади. Цех сўзи эса қуйидагича талқин қилиниши мумкин:

8ce179099d98

7. Сўнгги жиддий таклиф – ъ ҳарфини лотинчада иккита aa ҳарфлари билан ёзиш.

Масалан, маънавият сўзини ma’naviyat эмас, балки maanaviyat, саъй-ҳаракат сўзини saay-harakat, эълон, эътибор сўзларини шунчаки elon, etibor шаклида ёзиш мумкин. Осма вергулни (’) эса бошқа мақсадда, яъни сўзларни ихчамлаштириш мақсадида ишлатиш таклиф этилмоқда.

Маълумки, деярли ҳеч бир шевада бўлибди, келибди сўзлари тўлиқ айтилмайди, балки аллақачондан бери бўпти, кепти шакллари қўлланилади. бди, -ди, -б/-иб каби қўшимчаларнинг консонантизми (ундош товуш таркиби) аллақачон веляризацияга учраган (қаттиқлашган), бироқ адабий тил ўжарлик қилиб, бўлип, бўлипти ўрнига бўлиб, бўлибди деб ёзишда давом этмоқда. Бу ҳодисани ёзма тилда мустаҳкамлаб қўйиш лозим. Яъни, böliptı, kelipti шаклида ёзиш мақсадга мувофиқ. Шахс-сон ва эгалик қўшимчаларида ҳам келдингизми сўзи келдизми, бўлдингиз сўзи бўлдиз, китобингиз сўзи китобиз шаклида талаффуз қилинади. Бу ҳодисани адабий тилда жорий қилишда Европанинг, масалан, инглиз ва немис тилларининг сўз қисқартириш тажрибасидан фойдаланиш мумкин. Инглиз тилида қуйидаги сўз қисқартмалари мавжуд:

I am => I’m,
I shall => I’ll
will not => won’t
cannot => can’t
do not => don’t

Немис тилида эса сўзлар қуйидагича ихчамлаштирилади:

bei dem => beim
in das => ins
von dem => vom
zu dem => zum
zu der => zur

Шунга ўхшаш парадигмани ўзбек тилига киритиш жоиз. Сўзлар тўлиқ шаклда ҳам, қисқартма шаклда ҳам ёзилаверади ва талаффуз қилинаверади. Масалан:

böldingizmi => böldi’zmi
gapirdingizmi => gapird’izmi
keldingizmi => keldi’zmi
söradingizmi => söradi’zmi
qilipsiz => qi’psiz
böliptı => bö’ptı
kelipti => ke’pti
kitobingiz => kitobi’z

Ўзбек лотин алифбосига ўзгартиш киритиш бўйича билдирилган таклифлар ана шулардан иборат. Таклиф этилган бу ўзгартишлар тилни янада қулайлаштириш ва замонавийлаштиришга хизмат қилган бўлар эди. Лотин алифбосига ўтишдан кўзланган мақсадлардан бири ҳам аслида ана шу эди.

14 Izohlar

  1. Дўстлар, албатта кирилл ҳарфларига етмайди, буни устига бугунги кундаги компьютерлашган замонни ҳам ҳисобга олайлик. 2000 йилдан бошлаб Windows тизимида бемалол кириллича ўзбекча ёзса бўлади. Лотин графикасида бўлса юқорида мақолада келтирилган муаммолар бор. Агар тайёр шаклланган алифбони олсак, масалан туркчани, унда компьтер уни туркча деб ўйлайди. Мабодо янги ҳарфлар жорий этиладиган бўлса, йирик компьтер дастурлари ишлаб чиқарадиган компанияларга давлат даражасида мурожаат қилиш керак. Улар керакли кодировкаларни китиришлари керак. Ҳозирда асосан сайт ва кўп даструлар Юникодда ишлайди ва бу катта муаммо бўлмас. Албатта кириллча ўзбекчада қолганимиз нур устига аъло нур бўларди. Чунки Юникодда Ў, Қ, Ғ, Ҳ ҳарфлари ўз кодларига эга. Қанчадан қанча ўзбек адабиёти ва мумтоз адабиётлар шу ҳафрларда китоб шаклида босилган. Аммо замон талаби шу экан нима ҳам қилар эдик.

    • “Қанчадан қанча ўзбек адабиёти ва мумтоз адабиётлар шу ҳафрларда китоб шаклида босилган. Аммо замон талаби шу экан нима ҳам қилар эдик.”
      Арабчада ёзилган ака, арабчада лекин кириллга анча хатолар билан кучирилган мисол Навои асарлари. Умуман меросимизни лотинчага кучириш муаммо эмас,араб ва кирил алифболаридан.

  2. Tilni rasvo qilib siz taklif qigan o’zgarishlarni kiritib, sharmanda bo’lgandan ko’ra hozirgi lotinda qolganimiz yaxshi. Kiritgan takliflaringizning ayrimlarinigina aytmasa, ko’pchiligi umuman be’manilikdan boshqa narsa emas ! H bilan X ni farqlolmas ekansiz bu o’sha odamning chalasavodligidir, chunki xalq bilan halq ning xabar bilan habarning farqi chuda katta. Sizning bu bemani taklifingiz bir paytlar sho’ro davrida o’zbek tilidagi Q harfini olib tashlab turklardagi kabi faqat K harfini ishlatish taklifiga o’xshaydi. O’shanda buyuk bir shiormizning SIQILDIM ni qanday yozaman deb e’tiroz bildirishi bilangina bu taklifning axmoqona ekanligi ma’lum bo’lgan edi. O’zingizni o’qitib yuboring…

  3. Nima krillchada muammo yöq ekanmi? К/Х/Г/У лар ва К,/Х,/Г’/У’ ларни кандай ажратасиз? Maxsus alifbosiz özbek krillida yozish akcent b-n yozgandek bö’p qoladi. Качонгача халкимизни узбек деб юрамиз? Bundan tashqari Turkiy tillarga (shu jumladan Özbek tiliga ham) lotin alifbosi köproq mos tushadi. Dunyodagi axborotlarni 80% lotin yozuvida bölib turgan bir pallada ötmishni qömsash mutlaqo kerak emas. Hammaga malum bu narsalar. Mana qöshni Qozog’istonda ham 2025 yilgacha töliq lotin yozuviga ötish haqida qonun qabul qilishdi. Vaholanki, ular Orusianing eng yaqin hamkorlaridan.

  4. Albatta, juda örinli fikrlar yozildi. Lekin törtinçi va oltinçi bandlarda yozilgan takliflarga qöşilmayman. X bilan H bir-biridan farq qiladi. E’tibor berıngçi, ”rahmat” sözidagi ”h”ni qanday talaffuz qilasiz? ”Xöroz” söziniçi? Farq bor. ”-iya”ni ”-ia” qilib ”çiroyli” yoziş fikri örinsiz. Yozma va oğzaki nutq orasidagi bunday ortiqça tafovudlar kerak emas, deb öylayman. ”Sentabr”, ”Oktabr”, ”rejissor”, ”buro”larga qöşilaman. C harfi esa aksar turkiy tillarda portlovçi ”J”ni bildiradi, şuning uchun lotin yozuviga kirildagi “Ц”ni kiritib işlatiş töğriroq böladi, deb öylayman.

  5. Бу таклифларни кўриб чиқишдан олдин лотин алифбосига узил-кесил ўтиш муаммосини ҳал қилиш керак. Ортга қайтиш керак деб айтолмайман, чунки ҳозирги босқичда бу аҳмоқчилик бўлган бўларди. Аксинча батамом ўтишни жадаллаштириш керак. Масалан, матбуотга кирилчада нашр чиқаришни таъқиқлаш керак, ҳеч қайси нашрга истисносиз албатта.

  6. Buni qarang, hamma punktga qarshi ekanman… Atay ikki marta ko’rib chiqdim maqolani. Ya’ni, agar bu takliflar referendumga qo’yilsa men qarshi ovoz bergan bo’lardim

  7. Menimcha, hammani o’z milliyligi bu o’ziga xosligidir. Shuning uchun uni asrash kerak. Millatning millat ekanligi asosan uning tiliga qarab belgilanadi. Til (gaplar, so’zlar) ikki shaklda bo’ladi: og’zaki va yozma. Biz qadim zamonlardan beri shakllanib kelgan ulkan svilizatsiyaga egamiz. Biz kecha paydo bo’lmadik. Uzoq tarixiy jarayonda shakllandik. Shubhasiz, bizning tariximiz o’sha dunyoga o’z tilini yoygan britan anglosaksonlaridan ham buyukroqdir. Bizning svilizatsiyamiz va madaniyatimiz qadimroqdir. Biroq, biz dunyo hamjamiyatining hududiy markazida joylashganligimiz bois turli madaniyatlar va boshqa svilizatsiyalar ta’siriga uchraganmiz. Biz arablar, forsiylar, hindlar, xitoylar, slaviyanlar aralashmasidan hosil bo’lgan millat emasmiz. Biz o’z tarixiga ega aloxida bir millat, qadim turkiy elatmiz. Bizning o’ziga xos madaniyatimiz, tilimiz mavjud. Jumladan yozuvimiz ham! Ha, albatta, yuqorida o’ziga xosmiz degan ma’nodagi gaplarni bejiz ko’p takrorlamadim. Biz alohida hur millat ekanmiz, o’ziga xosligimizni asrashimiz kerak. Buni har bir jabhada, ayniqsa, millatning millat ekanligini ko’rsatuvchi eng birinchi belgisi til borasida. Biz bilamizki til og’zaki va yozma ko’rinishda bo’ladi. Eng e’tiborlisi qadim tarix va madaniyatga ega bo’laturib o’zgalarning madaniyati ta’sirida yashaganmiz. E’tibor bering, hamma svilizatsiyalarning o’z yozuvi bor. Xitoy, hind, arab, yunon, slavyan, vizantiya yoki rim (lotin) va h.k. Men bekorga o’ziga hos svilizatsiyaga egamiz demadim. Hatto, yozuv borasida ham o’z yozuvimizga egamiz. Isbot: O’rxun-enasoy yodgorliklari. Keyinchalik, biz arablar, undan keyin ruslar ta’sirida bo’lib qoldik. Globalashu natijasida angloamerikanlar dunyoga katta ta’sir o’tkaza boshlashdi. Shu sabab biz arab, kirill, lotin yozuvlaridan foydalandik. Endichi? Biz endi hozir kimning ta’siridamiz? Hech kimning. Biz hur millatmiz. Mustaqil davlatmiz. Xo’sh, o’ziga xos bo’lmasligimizga qanday sabab bor?!

  8. Xa shu eski sarqitdagi gaplar yana qo’zg’alyapti shuncha yoshlar lotinchada yozadi. Qariyalar esa krill bu degani kelajak yoshlarniki qariyalar esa faqat o’zini o’ylaydi. Umuman bunga qo’shilmaslik kere bu qanaqasi bo’ldi hatto dasturchilika ham katta tasir ko’rsatadi. Bular o’ylamay gapiradimi deyman fikrlash degan hislatni unutganmi deyman o’zlaringizni o’qitvoringizlar

  9. Bo`ldi-da. Hadeb o`zgartiraverib besavod qilishmi? Hech qaysi yozuv va alifbo mukammal emas. Inglizlarda Manchester yozib, Liverpul deb oqiydi-ku(shunaqa maqol bor). Arablar nechta T, S, A, H-X ni farqlashi kerak-uddasidan chiqyapti-ku.

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here