Bir paytlar, dunyo madaniy va madaniyatsiz yoki chalamadaniy xalqlarga bo’lingan edi. Asosan G’arbda joylashgan madaniy xalqlar ularning madaniyatli ekanligining yana bir ko’rsatgichi hisoblanmish o’z davlatchiligiga ega bo’lgan. Madaniyatsiz xalq va elatlar esa Afrika, Osiyo, Lotin Amerikasi kabi olisdagi kontinentlarda istiqomat qilgan. G’arb xalqlari G’arbga mansub bo’lmagan xalqlarni boshqargan. Kolonializmning eng yuqori cho’qqisi, 19 asr ohiri-20 asr boshlarida, yer yuzining o’ndan to’qqizi G’arb imperiyalari tomondan nazorat qilingan. G’arbning bu xalqar ustidan hukmdorligi qonli istilolar orqali o’rnatilgan. Ayni damda, siyosiy bu hukmdorlik madaniyatsiz xalqlarning taqdirini yaxshilash, ularni madaniylashtirishda oq tanli insonning sivilizatorlik missiyasi va tashvishi (white man’s burden) haqidagi nutqlar (narrativlar) bilan ham dastaklangan.

 Bunda mustamlakalar Tarixning majhul obyekti, G’arb esa Tarixning faol aktori, obyektga ta’sir qiluvchi, uni xohlagancha shakllantiruvchi va tashkillashtiruvchi subyektdek ko’rinishi mumkin. Lekin, G’arb o’z mustamlakalarini xohlagancha shakllantirgandek, G’arbning o’zi ham ushbu mustamlakalash jarayonida o’z navbatda o’zgargan. Yani, metropolitan poytaxtdagi mustamlakachi elita kolonial loyihalaridan nafaqat boylik orttirdi yoki G’arbga mustamlakalardan kelayotgan boyliklar evaziga o’z ishlab chiqarish va boshqa sohalarini deyarli yangilab oldi, balkim mustamlakalarni boshqarish va ekspluatatsya qilish jarayoni G’arbning o’zligini ham o’zaro shakllantirdi, bilimning yangi turlarini dunyoga keltirdi. Boshqarish va ekspluatatsiyani qulaylashtirish maqsadida turli ma’lumotlarning katta bazasi yig’ildi, G’arbiy bo’lmagan dunyo G’arb adabiyoti va san’atida o’z aksini topdi, antropologiya va etnografiya kabi yangi yangi fanlar paydo bo’ldi. Qisqasi, biz hozirda “modern” deb bilgan dunyoni yangicha anglash, uni shakllantirish va unga ta’sir qilish usullari nafaqat Yevropadagi Industrial Inqilob, Uyg’onish va M’arifat davrining, balkim G’arbiy bo’lmagan dunyo bilan kolonial muloqat, to’qnashuvlarning natijasidir ham.   

Mustamlaka va imperiyal boshqaruv yuqori tilga olingan yangi ilm, ayniqsa antropologik nazariyalar orqali asoslangan (legitimlashtirilgan). Bu antropologik nazariyalarida mustamlaka xalqlar ongi past, yoshbola yoki ayolsifat, o’z taqdirini o’zi belgila olmaydigan va shuning uchun G’arbning g’amho’r boshqaruviga muhtoj ekanligi, bu boshqaruv aslida bu mustamlakalarning manfaatida ekanligi bot-bot ta’kidlangan. Bunday antropologik nazariyalarning asosida ‘irqlar g’oyasi’ yotar edi. Ya’ni, G’arb – G’arb bo’lmaganlar orasidagi munosabat “oqtanlilar va oqtanli bo’lmaganlar (whites and non-whites)” munosabati sifatida tushunilar edi. Bunda oqtanlilar madaniyati legitim va samarali boshqaruv, huquq, iqtisodiyot, ilm-fan, til, musiqa, san’at, adabiyot haqidagi g’oyalarning asosi – xullas, bir so’z bilan tamaddun sifatida qabul qilinar edi va bunday qarash hamon davom etmoqda. Bugun bu yondashuv modernizatsya nazariyasining rivojlanayotgan xalqlarga “rivojlanish, demokratya” kerakligi, shunda ular ham G’arbdek bo’lishi mumkinligi iddaosi ko’rinishini olgan.

Vaqti kelib mustamlakalar o’z taqdirini belgila olmaydigan obyekt, G’arb tarixiga qo’shimcha sifatida yashashga qarshi chiqa boshladilar. Eski dunyo va uning yaxlitligi, aniqligi buzila boshladi. Kolonial va neo-kolonial hukmronlikka qarshi dekolonizatsyalash kurashlarining negizida yotgan, bu kurashlarni ilhomlantirgan g’oyalar hilma-hil edi: o’z taqdirini o’zi belgilash, ozodlik, tenglik; ratsionalist, individualist va instrumentalist G’arb madaniyatining inkori sifatida dunyoda o’z mahalliy madaniyat va hosligidan kelib chiqqan holda yashashga intilish; negritud va qora iftixor (negr ekanligidan faxrlanish); millatchilik, diniy va hokazo g’oyalar.

Ahiri milliy suverinitetga erishilgandan so’ng, davlatlar kolonial maqomdan mustaqil, postkolonial maqomga o’tdilar. Lekin, 20 asrning ohiriga kelib ayyon bo’ldiki, ko’p hollarda rasmiy mustaqilik faqatgina bevosita kolonial boshqaruv va hukmronlikdan neo-kolonial bilvosita munosabatlarga o’tishdan boshqa narsa emas ekan. Eng ajablanarlisi, dekolonizatsya jarayonlariga qaramay, 20 asrda buyuk davlatlar tarkibi deyarli o’zgarmadi. O’sha o’sha (sobiq) imperialist buyuk davlatlar sobiq kolonyalariga hali ham o’z so’zlarini o’tkazib kelmoqdalar.

“Postkolonializm” istilohi odatda – o’z (“mustamlakadan so’ngi”) etimologiyasiga ko’ra – ajnabiy davlatning boshqaruvi tugatilib, Mustaqillik kuni e’lon qilingandan keyngi rasmiy mustaqilik davrni va kolonializm o’rniga keladigan holatni ta’riflaydigan muvaqqat konsepsya sifatida tushuniladi; aslida postkolonializmni kolonial (bevosita yoki bilvosita, rasmiy yoki norasmiy) hukmronlik va uning asoratlarini savol ostiga qo’yish (the contestation of colonial domination and the legacies of colonialism, Loomba Ania) deb anglasak maqsadga muvofiq bo’lar edi. Postkolonial nazariyaning tashkil topishiga aljirlik psixiatr Franz Fanon (The wretched of the Earth) va falastinlik faylasuf Edward Said (Orientalism) kabi arboblar katta hissa qo’shdilar. Postkolonializm o’tmishda – mustamlaka davrida, hamda bugungi kunda – postkolonial davrdagi kolonizatrlar va kolonialashtirilayotganlar o’rtasidagi ramziy munosabatlarning tahlili asosida qurilgan, avvalambor kolonializmning asoratlariga reaksya sifatida tuzilgan bir qator nazariyalardan tarkib topgan intellektual diskursdir. Postkolonializm mustamlaka jamiyatidagi madaniy o’zlik, kolonial boshqaruvdan so’ng milliy o’zlikni rivojlanishi masalalari bilan shug’ullanadi. Postkonolonial yondashuv kolonizatorlar manfaatidagi tobe xalqlar haqidagi ilm qanday yaratilishini, adabiyot va tarix fanlarida qoloq, taraqqiyot darajasi past odamlar, xalqlar va madaniyatlar obrazi orqali (neo-)kolonializmni oqlashga urinishlarni ham o’rganadi.

Postkolonializm doirasida kolonizatorlar va kolonialashtirilganlarning “o’zaro transformatsyasini”, ushbu jarayonga hech qanday baho bermasdan, o’rganishga harakat qilinadi. Kolonial davri adabiyoti yoki kinematografida ushbu “o’zaro transformatsya” doimo metropol markazning koloniyaga ijobiy progressiv ta’siri, kolonyalarning esa markazga ta’siri salbiy tasvirlanar edi. Borib borib dunyoga hukmronlik qilayotgan yevropaliklar dunyoqarashida tabaqaviy ikkiliklardan (hierarchic binaries) iborat yaxlit strukturalashgan dunyoning obrazi hosil bo’ladi. Bu yevropacha dunyoqarashda yaxshi-yomon g’arbiy-sharqiy sifatida ham o’qilishi mumkin, ayni damda bu: ilg’or-qoloq, ochiq-yopiq, taraqqiyot-turg’unlik, g’arbiy gumanizm- sharqiy zulm va boshqa shu kabi ikkiliklarni ham ifodalaydi. Shu ma’noda postkolonializm uchun poststrukturalizm (Jacques Derrida) va ayniqsa uning aynan tabaqaviy ikkiliklarni aniqlash va tahlil qilishga ihtisoslashgan “dekonstruksya” amaliyoti muhim.

Adib Chingiz Aytmatovning bizga tanish bo’lgan terminologiyasidan foydalansak, postkolonializmni qisqa qilib juanjunlar va (Yevropa kolonial istilolari natijasida paydo bo’lgan) manqurtlar o’rtasidagi munosabatlarni o’rganuvchi ilmiy yondashuv deb ta’riflasak ham bo’ladi. Agarda manqurt manqurt ekanligini anglasa, demak u tamomila manqurt emas va postcolonial nazariya unga boshidagi tuya terisidan yasalgan chambarakni yechishda, chambarak asoratlaridan qutilishda kerak bo’ladi. Aytmatovning terminologyasidan foydalanishni davom etsak, postkolonializm quydagi hatti-harakatlarni o’rganadi, tahlil va tanqid qiladi:

  • asirga tushgan noymonlarni boshiga tuya terisini kiydirshning texnik hususiyatlarini (masalan, ta’lim, kinematograf, adabiyot orqali);
  • manqurtlarga ho’jalik ishlarini o’rgatishda juanjunlarning mashaqqatlarini (oq tanlining burchi, white man’s burden);
  • noymonlarni “madaniyatlashtirishda” juanjunlarning ma’suliyatini (Europe’s civilisatory mission);
  • noymonlarga juanjunlarning siyosiy manfaatidagi “ho’jayin – qul”, “normal – normal bo’lmagan”, “ilg’or – qoloq” va boshqa ko’plab ikkiliklar (binaries) doirasidagi ilmni singdirishni. Bu yevropacha ilm nafaqat juanjunlarning noymonlar ustidagi hokimligini saqlab turishga (ilm-bu kuch), balkim juanjunlar hokimligining asl maqsadi noymonlarning yeri va boyliklari emas, go’yoki odamzotning gumanistik ideallari va taraqqiyotiga hizmat qilayotganligi haqidagi iddaosi orqali juanjunlarning hokimligini oqlashga (reflexivity) ham hizmat qiladi.

Postkolonializm shuningdek manqurtlar o’z tarixini qanday unutishini; atrofdagi dunyoni, o’z o’tmishi va bugunini manqurtning ho’jayini bo’lmish juanjunlar ko’zi orqali ko’ra boshlashini; boshidagi tuya terisi yechilsa ham manqurt manqurtligicha qolib, o’z onasini o’ldirishini; juanjunlar qanday qilib juanjunligicha qolishini ham o’rganadi.

Har qanday kolonializmning asl maqsadi xalqlarning moddiy boyligi: ular nimani ishlab chiqarishini, qanday ishlab chiqarishini va qay yo’sinda taqsimlashini ustidan nazorat qilish. Bu nazorat yaqingacha harbiy istilolar va siyosiy hokimlik orqali o’rnatilar edi. Lekin, postkolonial nazaryiotchilariga ko’ra, hokimlikning eng muhim shakli mustamalaka xalqlarning madaniyati, dunyoqarashi, o’zligini anglashning nazorat qilish orqali milliy ong ustidan hokimlikdir. Iqtisodiy va siyosiy nazorat ong mustamlakasisiz hech qachon to’liq yoki samarali bo’lmaydi. Xalqlarning madaniyatini nazorat qilish ular boshqalarga nisbatan o’zligini belgilash (self-definition) vositalarini nazorat qilishdir. Ong kolonizatsiyasi ikki yo’l bilan amalga oshiriladi: birinchisi tobe xalqlarning dini, tarixi, adabiyoti, sa’nati va boshqa madaniy o’ziga hosligini maqsadli yo’q qilish yoki kamida qadrsizlanshtirish bo’lsa, ikkinchisi kolonizatorning tilini tobe xalqqa singdirishdir.  

Ushbu maqolada sobiq mustamlakalarning ijtimoiy-siyosiy hayotidagi kolonizatsyaning asoratlarini, hususan ong va til sohalaridagi, postkolonial nazariyaning ba’zibir yondashuvlari orqali yoritmoqchi edim.

Postkolonial ong va til

Postkolonial nazariya bo’yicha kolonializm nafaqat bosib olingan hudud va aholi ustidan yevropaliklarning siyosiy yoki harbiy hokimiyatidir, balkim yevropaliklarning tobe xalqlarning ongi (ilmi) ustidan ham hukmronlikdir. Afrikalik yozuvchi Ngugi ta’biri bilan aytganda, jangohdagi zo’ravonlik kolonizatorlar ochgan maktablarning sinfxonasidagi zo’ravonlik tarzida davom etdi. Tobe xalqlarning ongi, dunyo haqidagi bilmi ustidan hukmronlik qanday qilib bu xalqlarning o’ziga qarshi, kolonizatorlar manfaati yo’lida ishlatildi?

Edward Said o’z “Orientalism” kitobida aytishicha, kolonial istilolar mobaynida asta-sekin deyarli butun Yer shari hukmdoriga aylana boshlagan yevropaliklar dunyoqarashida tabaqaviy ikkiliklardan (hierarchic binaries) iborat yaxlit strukturalashgan dunyoning obrazi (shamoyili) hosil bo’ladi. Bu yevropacha dunyoqarashda yaxshi-yomon g’arbiy-sharqiy sifatida ham o’qilishi mumkin, ayni damda bu vaziyatga qarab oqtanli-qora(sariq) tanli, ilg’or-qoloq, ochiq-yopiq, taraqqiyot-turg’unlik, yevropacha gumanizm-sharqona zulm (Oriental despotism) va boshqa shu kabi ikkiliklarini ham anglatishi mumkin. Siyosiy hokimlik o’rnatilgach yevropaliklar tobe xalqlarning maktabi, oliy ta’limi, tili va adabiyoti, san’ati kabi “dunyoni anglash institutlari”ni Yevropa andozalari va fikrlash tarziga mos shakllantira boshladilar (masalan, Markaziy Osiyodagi rus-tuzem maktablari, Afrikadagi missiyoner ochgan maktablar), kolonial elitani o’z ta’lim dargohlarida, universitetlarida yetishtirdilar. Yevropaning texnik ustunligidan ta’sirlangan kolonial xalqlar yevropaliklarning har qaysi ilmiga ishonar edi. O’zini, o’z tarixini yevropacha ilm-fan (antropologiya, sharqshunoslik, siyosatshunoslik, sotsiologiya kabi) orqali o’rgangan Sharq insoni tobora G’arbni azfalligi, har tomonlama yuqoriroq ekanligiga amin bo’laverdi. Edward Said bu jarayonni “Sharqliklarni sharqlashtirish” (Orientilizing Orientals) deydi.

Sharqlikni G’arblikka tobe qilishda, kolonizator bilan kolonialashganning munosabatida “Taraqqiyot” (progress) g’oyasi muhim o’rin tutar edi. “Sharqiy”, yani o’ziniki, mahalliy ma’nosida anglashilgan narsalar (ilm, dunyoqarash) doimo qoloq, yaramas, yopiq, buzuq va hokazo salbiy ma’noda talqin qiladigan (yevropaliklar tomonidan suqishtirilgan) ilmni, qarashni mustamlaka aholi tobora o’z ilmi va dunyoqarashi sifatida qabul qila, o’zlashtira (internalize) boshladi.

Taraqqiyot g’oyasining muhim qismi bo’mish gumanizm g’oyalari bora-bora umuminsoniy tamaddun, umuminsoniy qadriyatlar haqida tushunchalarni shakllantirdi, evolutsionizm g’oyalari esa Taraqqiyot sari barcha xalqlar muayyan rivojlanish bosqichlaridan o’tishini, bu yo’lda ilg’orilab ketgan (yevropaliklar, The West) va rivojlanish bosqichining pastki darajasida turgan, endi yo’lga chiqqan xalqlar (boshqalar, the Rest) mavjudligini asoslab berdi. Mahalliy madaniyatning barcha ko’rinishlari (ana’naviy hayot tarzi va hokazo) eskilik sarqiti, Yevropa madaniyati esa Yer yuzining qita’alaridan birigina bo’lmish Yevropa madaniyati sifatida emas, balkim zamonaviy progressiv umuminsoniy madaniyat sifatida talqin qilina boshlandi. Yevropacha ilm-fan, ta’lim, san’at, musiqa, kiyim, taom, hattoki “yevropacha remont” mustamlaka xalqlar nazdida ilg’or, umuminsoniy qadriyat va o’z porloq kelajagining aksi, timsoli sifatida, o’zining mahalliy madaniyati esa bashariyatning bu porloq kelajak sari safaridagi bosqichlardan birigina sifatida qabul qilindi.

Yevropa madaniyati haqiqatdan ham umuminsoniy madaniyatning bir qismi, lekin u bir qismgina sifatida emas, balkim tarixiy qonuniyatlarga ko’ra mustamlaka xalqlarning qoloq madaniyatlarini o’rniga kelishi kerak bo’lgan gumanistik zamonaviy umuminsoniy madaniyatning o’zginasi sifatida taqdim etildi. Kolonial hokimlik progressiv, ijobiy hodisa sifatida, tobe xalqlarning ana’naviy ijtimoiy-siyosiy institutlari va madaniyatlarining vayrona qilinishi esa bu xalqlarni Taraqqiyotga undash, “rivojlanish” jarayonlarini tezlashtirish ekanligi iddao qilindi.

Gumanizm va evolyutsioniz g’oyalarining bu qorishmasi ilmiy haqiqat sifatida barcha kolonial imperiyalarda, hususan chor Rossiyasi va Sovet Ittifoqida ham singdirilgan. Yevropaning texnik ustunligidan ta’sirlangan kolonial xalqlar esa yevropaliklarning har qaysi ilmiga so’zsiz ishonar edi, tanqidsiz qabul qilar edi. Bunday ilmiy haqiqat bilan qurollangan mahalliy elitalar nafaqat kolonizatorlarga qarshilik ko’rsata oladi, balkim o’z “qoloq” madaniyatining “eskilik sarqitlari” bilan kurashib, o’z xalqlarini Taraqqiyot sari (masalan “kapitalizmga o’tmasdan to’g’ri sotsializmga”) yetaklashda kolonizatorlarga chin dildan hizmat qiladi.

Mahalliy elita va qolgan tobe aholiga kolonial ma’rifatni suqishtirishning yana bir muhim komponenti ingliz, fransuz, rus va hokazo imperiya tilini singdirishdir. Imperiya tilini keng yoyilishi tobe aholining kattaroq qismini imperiyal diskursga jalb qilishga hizmat qiladi. Imperya tillari nafaqat ilm ustidan nazoratni saqlashga va yevropaliklar sivilizatorlik missiyasiga ega bo’lgan imperiyal dunyoqarashni tobe aholi orasida singdirishda yordam beradi, balkim mahalliy tobe aholiga hos bo’lgan dunyoqarashni yo’q qilishga ham hizmat qiladi. Zambarakning o’qi jismoniy tobelikka olib kelgan bo’lsa, imperial til ruhiy tobelik vositasi hisoblanadi (Ngugi).

(Neo-)kolonializm o’z ta’siri bo’yicha totaldir: tobe xalqlar uning iqtisodiy, siyosiy, harbiy, madaniy va ruhiy oqibatlardan hamon jabr ko’rmoqda. Tobelar bu ta’sirga qarshi kurashmoqda, lekin (neo-)imperializmning bu kurashga qarshi ishlatilgan eng samarali quroli, madaniy bomba (Ngugi) oldida ular deyarli ojizdirlar. Madaniy bomba tobelarning o’z tiliga, atrof-muhitiga, birligiga, qarshilik ko’rsatish qobiliyatiga va nihoyat o’ziga ishonchini yer bilan yakson qilish hususiyatiga ega. Madaniy bomba ta’sirida tobelar o’z o’tmishini hech qanday salmoqli yutuq yoki muvaffaqiyatlarga ega bo’lmagan obodsiz bir o’tmish sifatida ko’ra boshlaydilar, bunday o’tmishdan o’zini olib qochishni, uzoqlashishni xohlaydilar. Bu ta’sir tobelarni o’zinikidan iloji boricha uzoqlashishga harakat qilishga, tarixda “muvaffaqiyatliroq” bo’lmish boshqa (yevropaliklarning) madaniyatlarga mansub bo’lishga undaydi, masalan kolonialistlarning tili va madaniyatini to’laligicha qabul qilish orqali. Bora-bora tobelar kolonializmga qarshilikka (ular nazdida allaqachon kolonializm emas, balkim “progressiv” boshqaruv sifatida ko’rinayotgan) ma’naviy asoslar mavjudligidan ham shubhalanib qoladilar. Kolonializmga qarshi kurashda g’alaba ham ehtimoldan uzoq telba bir orzu sifatida ko’rina boshlanadi. Bunday kayfiyatlarni rasman mustaqil bo’lgan sobiq mustamlakalarning yangi siyosiy va ziyoli elitasi orasida hali ham ko’rsa bo’ladi.

Asli “tuzemets” bo’lmish, yevropacha ta’lim olgan aljirlik Albert Memmi, yamaykalik Frans Fannon va falastinlik Edward Said kabi postkolonializm asoschilarining asarlari antikolonial harakterga ega bo’lsa ham, lekin bu asarlarda ular ikki tomonni, ya’ni kolonizator-koloniallashtirilganlarni o’rganganligini ko’rish mumkin. Yevropacha ta’lim va “tuzem” kelib chiqishi ularni ichki ruhiy ziddiyatlarga olib kelgan, chunki ular intilgan yevropacha ta’lim doirasida barcha ularning “tuzemligi” qoloq va buzuq deb ta’riflangan. “Shunday qilib, men negr gunoh ramzi ekanligini, men negrlardan nafrat etishimni his qila boshladim. Lekin birdan angladim-ki, men o’zim ham negrman” deydi qoratanli Frans Fanon. Postkolonializm nazariyotchilari bunday “ilmiy bilimni” yevropasentriligi (europecentric) uchun tanqid qilish bilan birga, “tuzemetslar’ nega barcha tuzemlikdan nafrat qila boshlashini ham tahlil qildilar.

Mustaqillikdan keyngi tobelarning asosiy hatti-harakatlaridan biri, yevropaliklarning “yot” ta’siridan qutilish bo’ldi. Bu harakat asosan “mahalliy, o’zimizniki – yaxshi, yevropaniki -yomon” shiorida aks etilgan. Kolonializm va imperializmning mazlumi maqomi bunda yordam berar edi: “munis tuzemetslar” va “makkor oqtanlilar (yevropaliklar)”. Lekin bunday “tuzem-markazli” yondashuv postkolonializm o’rganayotgan kolonial yevrosentrizm bilan ayni edi. Shuning uchun, postkolonializm yondashuvi o’z tadrijida yevropasentrizm tahlilidan har qanday (etno)sentrizm va essentsializmni o’rganishga o’tdi. Undan tashqari, “oqtanliklarning” o’z sobiq kolonialarga ta’siri rasmiy mustaqillik e’lon qilingandan so’ng ham tugamasligi ayyon bo’ldi: “kolonizatsya qilingan inson haqiqiy yangi inson paydo bo’lguncha hali ancha yashar ekan” (Albert Memmi). Postkolonializm yondashuvida nafaqat “oqtanliklarni” “tuzemetslarga” ta’siri va bu ta’sirning asoratlari (ikki tomonga ham), balkim ho’jayinlaridan siyosiy mustaqil bo’lgan “tuzemetslarni” o’zi ham o’rganilmoqda.
Shuningdek, tarix fanida, postkolonializm doirasida, masalan, “ko’pchilikni” (‘multiplicity’) o’rganish, yani jahon tarixi faqat Yevropaning zafari va bu yuksalishga olib kelgan sabablarni emas, butun odamzotning barcha vakillarining tarixini o’rganish nazarda tutilgan. Bu g’oya yana bir tarix fanidagi yo’nalish, “tobelar tarixi” (‘Subaltern studies’) asosida ham yotibdi. Tobelar tarixi elitalar, hukmron guruhlar tomonidan yozilgan tarixda o’z aksini topmagan (jamiyatda ko’pchilikni tashkil etgan, lekin faqatgina “buyuklar tarixini” bitgan saroy tarixchilarining nazaridan qolib ketgan kambag’allar, ayollar, qullar va hkz ijtimoiy qatlamlar) guruhlarni o’rganadi (Gayatri Spivak, “Can the Subaltern Speak?”). Bunda tarixning maqsadi, masalan, u yoki bu hodisalarning sababini hos ozchilik faoliyatini o’rganish orqali emas, balkim ko’pchilikni tashkil etgan ijtimoiy guruhlarning harakati yoki harakatsizligini o’rganish orqali aniqlash bo’ladi.

 

Postsovet Markaziy Osiyosi ayni damda ham postkolonialmi?

Postkolonial diskurs Markaziy Osiyoga (MO) ham asta-sekin kirib kelmoqda. MO jamiyatlarini postkolonial harakterga ega ekanligi hali yetarlicha anglashilmagan, bu borada uzil-kesil to’xtamga kelinmagan, hali ham qizg’in baxslarga sabab bo’layapti.

Ilk bor Markaziy Osiyo postkolonialligiga diqqatni janubiy afrikalik tadqiqotchi David Chloni Moore qaratdi. 2001 yildagi “Is the Post- in Postcolonial the Post- in Post-Soviet? Toward a Global Postcolonial Critique” maqolasida Moore avvalambor, sobiq Sovet mintaqasidagi jamiyatlar qanchalik postkolonial ekanligidan, soniyan, bu fakt tadqiqotchilarning diqqatini qanchalik oz tortganidan hayratlangan. Uning fikricha, postkolonializm va bu istiloh bilan bog’liq til, iqtisod, siyosat, qarshilik (resistance), hurriyat kabi barcha hodisotlar huddi 1947 yildan keyngi Janubiy Osiyo yoki 1958 yildan keyngi Afrikaga qo’llangandek, sobiq Sovet Ittifoqi nazorat qilgan barcha 1991 yildan keyingi mintaqalarga nisbatan ham o’rinli va samarali ravishda qo’lllanishi mumkin.

Markaziy Osiyoning yangi tarixdagi tajribasini postkolonial nazariyani qo’llab o’rganishda bir necha foyda bor. Shulardan biri, masalan, postkolonial yondasuv orqali MO adabiyotida kechayotgan jarayonlar hususida yangi perspektiva va nuqtai nazarni qozonish mumkinligi. Adabiyotshunoslikda postkolonial nazariya adabiy asarning siyosiy, milliy jihatlarini yoritish orqali adabiy ifoda orqali bildirilgan milliy umidni anglashga yordam beradi. Bu ma’noda adabiyot madaniy naqsh yoki nozik ta’b vaqt o’tkazish emas, odamlarning o’zligini, milliy shuurni saqlaydigan va jonlantiradigan, madaniyatini saqlab qolish va siyosiy legitimligi uchun olib borilgan kurashlarni uqtiradigan ifoda shaklidir. Postkoloniyal yondashuv adabiyotshunoslikka qo’llanganda MO’dagi adabiy jarayonlar aynan nega muayyan shakl va mazmun olganini va hali ham olayotganini tushuntirishda samarali mulohazala va hulosalarga olib kelishi mumkin. David Chloni Moore ta’kidlaganidek, “kolonial munosabatlar ham o’zlik uchun sinf, irq, tabaqa, yosh yoki jins kabi boshqa ‘universal’ kategoryalardek muhim” bo’lgani uchun, milliy madaniyatga kolonial tajriba istilohlari orqali yondashish unga yangi mazmun va ma’no bag’ishlashi, o’rganilayotgan mavzuning yangi qirralarini ochib berishi mumkin.

Adabiyot va postkolonial yondashuv haqidagi bu argumentni nafaqat madaniy sohaga, balkim Markaziy Osiyo jamiyatlari hayotining boshqa barcha jabhalariga nisbatan ham keltirish mumkin. Postsovet milliy uyg’onish va milliy tiklanish davrida postkolonial perspektivani qo’llash Markaziy Osiyo xalqlar o’zligini anglash borasidagi harakatlari uchun o’ta muhim. Lekin ayni damda bu harakatlar muammoli ham, chunki bir qator hal etilishini kutib turgan muhim masalalarni ko’taradi.

Shu muhim masalalardan birinchisi Sovet Sotsialistik Respuklikalari Ittifoqining mohiyatidir. MO’ning postkolonialligi odatda boshqa savol bilan birga muhokama qilinadi: Sovet Sotsialistik Respuklikalari Ittifoqi kolonial imperiya bo’lganmi va shunga yarasha O’zbek, Qozoq, Qirg’iz, Tojik, Turkman SSRlari esa uning kolonialari hisoblanishi mumkinmi yo’qmi.

Markaziy Osiyo Sovet Ittifoqining kolonyasi bo’l(ma)gani ba’zilar uchun qabul qilib bo’lmaydigan g’oya, ba’zilar uchun ayni haqiqat. Lekin MO jamiyatlaridagi aksariyat insonlar postkolonialligi haqida o’ylashni ham xohlamaydi, noqulaylik his etadi va bugungi kunda ahamiyatsiz deb, bu mavzuni ko’tarilishiga qarshilik qiladi (tobe xalqlar o’z tobelik davrini hotirasidan siqarib chiqarishga, eslamaslikka harakat qilishi postkolonial amneziya deyiladi va postkolonializm yondashuvida muhim mavzu hisoblanadi).

SSSR imperiya ekanligi masalasida tarixchilar bo’lingan. Ba’zilar butun boshli xalqlar va mintaqalar Moskvaga nisbatan tobelik, noteng munosabatlarda bo’lgani, ular tipik kolonial texnologiyalar orqali markaz tomonidan boshqarilganligi uchun SSSR aynan imperiya bo’lganligini ta’kidlaydi. Boshqalar SSSR Fransiya, Buyuk Britaniya kabi klassik imperiya emas, balkim noana’naviy imperiya (affirmative empire) bo’lganligini iddao qilsa, yanada boshqalar SSSR imperya emas, jamiyatni ijtimoiy qaytaqurish utopik rejalariga asoslangan mobilizatsion tipidagi modernizatsalashayotgan davlat bo’lganligiga urg’u beradilar.

Markaziy Osiyo jamiyatlari sovet davrida aynan kolonyal siyosat obyekti bo’lganligi, va shuning uchun aynan postkolonial jamiyat hisoblanishiga asosli sabablar bor. Bu sabablar hatto kolonializm istilohining eng soda talqinidan ham ayyon bo’lib turibdi. Kolonializm, pirovardida, ustunlik (domination), hududiy bosqinchilik va siyosiy nazorat holatidir. Stefen Slemon aytishicha, “kolonializm bevosita siyosiy va iqtisodiy nazorat orqali zulm o’tkazadi”. Bu nazorat kolonial subyektni mafkuraviy boshqarish, uni ‘rozi qilish’ orqali tobe qilish tusida bo’ladi. ‘Rozi qilish’ o’z navbatda turli shakl olishi mumkin. Bu shakllar birmuncha nozik tus olishi, ‘rozilikka majburlash’ strategiyalari ham ta’sirchanligi bo’yicha farqlanishi mumkin. Nima bo’lganda ham, ‘rozi qilish’ odatda til, tarix va ta’lim kabi ‘nozik’ sohalar orqali sodir bo’ladi. Shu ma’noda, Sovet Ittifoqi boshqa klassik imperiyalardan farq qilgan bo’lsa ham, bu farq faqatgina Sovet ‘rozilikka majburlash’ jarayonining shiddati, ommaviyligi va keng qamrovligidadir (totalitarligida). Buni, masalan, Sovet Ittifoqidagi til masalasida ham ko’rsa bo’ladi. Postkolonyal nazariyada aniq-ravshan aytilishicha, hukmronlik strategiyalarida tilni nazorat qilish muhim o’rin egallaydi: “kolonial jarayon avvalambor til sohasidan boshlangani bois, postkolonial nazariya uchun til sohasi ‘munozarali, ihtiloflar maydoni’ hisoblanadi. Imperiyal markaz tomonidan til ustidan nazorat o’rnatish – bo’lsin u mahalliy tillarni yoqotish, o’z tilini ‘standart’, ‘millatlararo muloqat vositasi’ deb e’lon qilish, yoki o’z tilini yangi yerlarda o’rnatish orqali – madaniy nazoratning eng samarali va muhim vositasi hisoblanadi” (Aschcroft).

Hususan, Sovet tuzumi ham eng avvalambor nazorat qilishga intilgan sohasi, bu til ifodasining semantik jihatlari bo’lgan. Hozirda bizga bu jarayon Jorj Oruellning badiy ijodi orqali juda tanish. Oruelning ijodi badiy to’qima bo’lsa ham, lekin bu to’qima sovet odamining kundalik tajribasiga asoslangandir. Vaslav Havel bu til orqali nazorat metodining quydagicha tasvirlab bergan: “Totalitar tuzum odamlarni kundalik hayotini o’z qo’llari bilan shakllantiradi, lekin bu qo’llarga mafkuraviy qo’lqop kiyilgan. Shuning uchun ham bu tuzum ichida hayot yolg’on va riyoga to’ladir: byurokratlar hokimiyati o’zini xalq hokimiyati deb ataydi; ishchi sinf ozodligi nomi bilan ishchi sinf qulga aylantirilgan; shaxs tanazzuli uning ozodligi sifatida, qonunlarni chetlab o’tish qonunchilikka rioya sifatida taqdim etilgan; madaniyatni yo’q qilish uni rivojlantirish, imperiyal ta’sir tobe’larga madad deb atalgan; erkin gapirish imkoniyati yo’qligi ozodlikning, soxta saylovlar esa demokratiyaning eng oliy ko’rinishi, bosqinchi chet eldagi urushlar esa birodarlik yordami sifatida taqdim etilgan. Tuzum o’z yolg’onlari garoviga tushib qolganligi uchun, u barcha narsani soxtalashitirishga majbur. O’tmishni soxtalashtiradi. Bugunni va kelajakni ham soxtalashtiradi. Statistikani ham soxtalashtiradi. Qudratli va vijdonsiz xavfsizlik apparati ega emasligiga, inson huquqlarini hurmat qilishiga, hech kimni ta’qib qilmasligiga davo qiladi. Hech narsadan qo’rqmasligiga davo qiladi. Hech narsani davo qilmayotganiga davo qiladi.” (Havel). Til masalasida kolonial amaliyotning klassik misolini rus tilini imperiyaning “umumiy tili (lingua franca)” sifatida o’rnatishdagi harakatlarida ham ko’rsa bo’ladi.

Shuni aytish joizki, Sovet tuzumi har doim ham mafkuraviy qo’lqoplar va nozik bilvosita metodlar orqali ish tutmagan, ba’zilarda bevosita kolonial zo’ravonlikning ana’naviy usullaridan ham foydalangan. Bu masalan nozik ‘rozi qilish’ mehanizmlari orqali roziligi qozonilmagan qatlamlarni 1930 yillarda qatag’on qilish yo’ki ommaviy ko’chishga majburlashda namoyon bo’lgan. SSSR’da amalga oshirilgan Qrim tatar, Chechen, Koreyets, Volga bo’yi nemislari kabi butun boshli xalqlarni Markaziy Osiyoga majburiy deportatsyalari ham kolonial amaliyotga yana bir misol bo’la oladi. Hudud va ko’chirish (place and displacement) mavzulari postkolonial diskursda muhim o’rin tutadi.

Bolsheviklarning Markaziy Osiyodagi hokimiyatini Yaqin Sharq yoki Afrikadagi fransuz, ingliz kolonial hokimligi bilan yana bir hususda, ayollar masalasida, o’xshashligi bor. Klassik kolonial imperiyalardagi kolonizatorlar ham, kommunist hukumati ham “ezilgan sharq ayolini ozodlikka chiqarish”, uni ‘sharqiy despot’ bo’lmish tuzem erkakdan himoya qilishni qoloq xalqlar orasidagi o’z gumanistik missiyasining muhim qismi deb bilgan. Mashxur “Белое солнце пустыни” sovet filmida (yevropalik) qizil askar Suxov musulmon sharq ayollarini “mahalliy despot, feodal boyning” zulmidan ozod qiladi, ularni film davomida himoya qilishda mashaqqatlar chekadi (white man’s burden). Sharq ayolini “ozod” qilish avvalambor sharq erkagini tobe qilish uchun kerak edi, chunki bu ‘ozod etish harakatlari’ natijasida jamiyatning ana’naviy strukturasini qullashi muayyan edi, bu esa o’z navbatda kolonizatorlarga hattoki oilagacha kirib boradigan hokimiyat va nazorat imkoniyatini berar edi. Hijob (1920 yillardagi “Hujum” kampaniyasi) yoki kelinni o’g’irlash marosimlari (ko’chmanchi xalqarda) bilan kurashishga siyosiy tus beriladi, chunki bu jarayonda yevropaliklar yoki ularning mahalliy vakillari nafaqat “zararli va eskilik sarqiti bo’lmish odatlar” bilan kurashayapti, balkim ‘eski, turg’un’ qadriyatlarning o’rniga o’zining yevropacha, ‘to’g’ri, gumanistik va ilg’or’ qadriyatlarini taklif qilishmoqda. Ya’ni, oq tanli erkak qora(sariq)tanli erkakni nazorat qilish uchungina qora(sariq)tanli ayolni himoya qiladi (‘White’ man protects ‘coloured’ woman to control ‘coloured’ man. Spivak).

Postkolonial taraqqiyotning jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, sobiq kolonial xalqlar o’z sobiq metropoliyasi bilan, kolonial millatning kolonizator millatga nisbatan tuyg’ularidan qat’iy nazar, turli aloqalarni baribir saqlab qolar ekan. Shu aloqalar asosida postkolonial millatda sobiq imperiyal millatga nisbatan postkolonial millatning o’zligiga ta’sir qiluvchi muayyan yondashuv, munosabat hosil bo’ladi. Markaziy Osiyo millatlarining o’zligiga ta’sir qiluvchi bunday munosabat Rossiya va Markaziy Osiyo millatlarining o’rtasida ham mavjud. Buni:

  • MO jamiyatlarining, ayniqsa Qozoqiston va Qirg’izistonning ijtimoiy hayotida rus tilining ustunligini saqlanib kelishi;
  • Mahalliy aholi tomondan rus madaniyatini mahalliy madaniyatga qaraganda yuqoriroq maqomda ko’rishga ongosti moyilligi;
  • Elita va shahardagi madaniy, professional qatlamlar orasida rus adabiyoti, sa’nati, tarixi, musiqasi, falsafasi va hokazo madaniy me’ros turlarini o’zinikiga nisbatan ko’proq va yaxshiroq bilish;
  • Yosh avlodni hali ham rus tilida o’qitishga intilish;
  • Mahalliy kitob mahsulotlari orasida rus tilida chop etilgan ilmiy, badiy, o’quv, ensiklopedik va hokazo yo’nalishdagi mahsulotlarining ustunligi;
  • Markaziy Osiyoning informatsiyon hududida Rossiyaning elektron va bosma media OAVlarining hukmronligi va buning natijasida Markaziy osiyoliklar Rossiyaning ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida o’zining mamlakatinikidan ham ko’proq ma’lumotlarga ega bo’lishi;
  • Milliy o’zlikning shakllanishida muhim o’rin tutgan tarixiy ongda Markaziy Osiyoning Rossiya bilan umumiy sovet o’tmishi haqidagi tasavvurlarning boshqa tarixiy davrlarga qaraganda afzalligi;
  • O’rta va katta yosli qatlamning SSSR’ga nisbatan nostalgiyasi va bu nostalgiya Sovet Ittifoqini ko’rmagan yosh avlodning muayyan qismi tomonidan qabul qilinishi kabi masalalarda ko’rish mumkin.

Rus o’zligini mustaqil Markaziy Osiyo millatlarining o’zligiga ta’sir qilishda davom etayotgan boshqa ko’plab faktorlarni ham keltirish mumkin, lekin eng asosiy hulosa shundaki, 19 asr ohiridan kapitalizm Markaziy Osiyoga Rossiya orqali qanday kirib kelgan bo’lsa, 20 asrning ohiridan boshlab globalizatsiya ham Markaziy Osiyoga yana Rossiya orqali shunday kirib kelmoqda. Globalizatsya shu asnoda Markaziy Osiyo davlatlarini iqtisodiy, madaniy, harbiy kabi jihatlardan Rossiya va boshqa yangi imperiyal qudratlarga yana tobe ahvolga qo’ymoqda, to’g’rirog’i oldingi ahvolini davom ettirmoqda.

1991 yildan beri Markaziy Osiyo davlatlari o’z mustaqilligi va milliy davlatchiligini mustahkamlashda jiddiy muvaffaqiyatlarga erishdilar. Shu bilan birga aytib o’tish kerakki, bu davlatlar boshqa (neo-)imperial markazlar bilan noteng munosabatlarga kirishmoqdalar. Bu zamonaviy xalqaro munosabatlar va jahon moliyaviy, iqtisodiy, siyosiy, savdo tizimlarini belgilab kelayotgan buyuk davlatlar bilan MO jamiyatlari postkolonial davlat sifatida munosabatda degani. Noteng munosabatlarga kirishish bugungi barcha postkolonial davlatlarning taqdiridir. Aynan shuning uchun ham Markaziy Osiyo jamiyatlarining so’ngi 25 yildagi taraqqiyot yo’lini samarali tahlil qilishda, bu jamiyatlarda kechayotgan jarayonlarni anglash uchun zamonaviy ijtimoiy fanlarning turli hil yangi konsepsyalari, hususan postkolonial nazariyadan foydalanish maqsadga muvofiqdir.

 

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here