“Millatlararo totuvlik va dinlararo bag‘rikenglik milliy mafkuramizning tamal tamoyillaridan bo‘lib, … G‘arb madaniyatiga xos buzg‘unchi illatlar milliy ma’naviyatimiz va madaniyatimizga tahdid solmoqda, yoshlarimizni ularning salbiy ta’siridan asrash bugungi kunning muhim masalalaridandir. …Plyuralizm milliy g‘oyamizning asoslaridandir. … Bizda azaldan jamoaviylik kayfiyati kuchli rivojlangan. … Individualistik hayot tarzi madaniyatimizga yot. … Biz sharqmiz. … G‘arb… tahdid….

Notiq ibn Notiq

Burjua madaniyatiga xos qusurlar… tahdid… Sotsializm avvolo jamoaviylik va mulkiy mushtaraklikdir… individualizm esa… Kapitalizm… reaksion kuchlar…

Abu Notiq ash-Shuraviy

Targ‘ibot o‘z nomi bilan targ‘ibot, ilmiy munozara emas. Targ‘ibotchiga chuqur mulohaza talab qiluvchi savollarni berishga hojat yo‘q, albatta. U shunchaki bir korporativ yoki partiyaviy manfaatlarga xizmat qiladi, xolos. (Demagogiya millat tanlamaydi, u har yerda hoziru nozir.) Biroq masala millat ma’naviyati, mafkurasi ustida bo‘lsa, e’tibor bermay ilojimiz yo‘q. Biz targ‘ibotchilar o‘zlari to‘g‘ri deb bilgan narsani emas, tirikchilik vajidan gapirishi kerak bo‘lgan gaplarni aytayotir, demoqchi emasmiz. Shunday bo‘lsa-da ba’zan nutqimizda mantiqiy izchillikning yo‘qligi, hissiyotga berilib kelganini qaytarmay gapiraverish, dunyoni eskicha asosda qutblarga ajratib (biz va ular, oq va qora, yaxshi va yomon), tasvirlash hollari uchrab turishini inkor etib ham bo‘lmaydi. Puxta nazariy tahlilga tayanmagan g‘oya, garchand ta’sirli so‘zlar bilan ifodalansa-da, ijtimoiy o‘zgarishlarga moslasholmay ko‘pikdek yorilib ketadi.

Biz bu o‘rinda milliy mafkuramizdan so‘z ketganda bot-bot ta’kidlanadigan ba’zi tushunchalarga diqqat qaratishni lozim topdik.

Sharq va G‘arb

Inson zoti tabiatan o‘ziga raqobatchi axtarish, agar uni topolmasa, tasavvurida gavdalantirishga moyildek, nazarimizda. Yovuz va ezgu ruhlar haqidagi ilk jo‘n tasavvurlar asrlar davomida shaklan o‘zgarsa-da, bugungi kungacha yetib kelgan. Yovuzlik (yoki ezgulik) avval boshda turli tabiat hodisalari, so‘ngra ruhlar, hayvonlar, o‘zga qabila va millatlar, dinlar, davlatlar timsolida gavdalantirildi. Qarshi kurashish uchun nimadir bormi, demak baxtlimiz. Har holda yashashdan maqsad, ma’no bor. O‘zimizdagi qusurlar uchun kimdir aybdor bo‘lishi kerakku! Hamkorlik, do‘stlik, mushtaraklikdan zerikarliroq nima bor? Raqibning yo‘q qilinishi yo‘lning poyoni emas. Biz yana tortishish uchun kimnidir topamiz. O‘rtamizdagi “ulkan” farqni ro‘kach qilib, u bilan ham yoqa bo‘g‘ishamiz. Real farqni topolmasak, yo‘qni bor qilib ko‘rsatishga xizmat qiluvchi ma’nosiz tushunchalarni o‘ylab topamiz. Men “Yer” deb atalmish kosmik zarrachaning o‘ng tomonida yashayman, sen esa chap tomonida. Men bilan yonma-yon yashayotgan mana bu it ham menga sendan ko‘ra o‘xshashroq. Chunki u ham o‘ng tomonda yashaydi-da!

Sharq va G‘arb tushunchalari madaniy o‘ziga xoslikdan ko‘ra, geografik makonni, jilla qursa, quyoshning chiqish va botish yo‘nalishini anglatadi. Agarda biz Osiyoni Sharq, Yevropani G‘arb deb olsak, u holda bu tushunchalar madaniyatlardagi o‘ziga xoslikni aks ettira olmaydi. Deylik, yevropaliklarni Osiyoga, osiyoliklarni Yevropaga ko‘chirib o‘tkazsak, Sharq va G‘arb o‘z o‘rnida qoladi. Demak, Sharq tushunchasi konfutsiylik, buddaviylik yoki islom tushunchasining zaruriy bo‘lagi emas. U shunchaki dinlar, ta’limotlar, madaniyatlarning shartli umumlashmasi, xolos. Bunda geografik makon mazkur umumlashmaning asosi – mezoni qilib olinadi. Biroq bu – o‘ta zaif mezon.

Sharq juda ulkan hudud bo‘lib, unda shakllangan madaniyatlar shu qadar turfa xilki, ularning bir qismi o‘z qo‘shnisidan ko‘ra ko‘proq G‘arbdagi qay bir ta’limotga mengzaydi. Biz Sharqni jamoaviylik, G‘arbni esa individualizm vatani deyishga odatlanib qolganmiz. Individual komillikka (jamoaviy emas. Ya’ni jamiyat mukammalligi har bir alohida insonning komillik darajasiga bevosita bog‘liq. Jamiyat manfaati shaxsiy manfaatlar yig‘indisidir. Demak, e’tibor markazida jamiyat emas, shaxs turishi lozim) urg‘u beruvchi ba’zi bir tasavvufiy tariqatlar va buddaviylik bilan jamoaviylikni ilgari qo‘yuvchi Platon va Aristotelni nazardan chetda qoldiramiz. Islom, konfutsiylik, buddaviylik, sintoizmni Sharq nomi ostida birlashtiramiz-u, islom din sifatida sharqdagi sintoizmga emas, g‘arbdagi nasroniylikka ko‘proq yaqinligini unutamiz. Hinduistlar murdani yoqib yuboradi, nasroniylar esa bizda bo‘lgani kabi yerga dafn qiladi. Bu ham madaniyatning bir bo‘lagi. Ko‘rinib turibdiki, “sharq” va “g‘arb” qabilidagi umumlashmalar e’tiborimizni xususiy hollardan chalg‘itib, noto‘g‘ri xulosalarga yetaklaydi; ma’lum ma’noda tarafkashlikka yo‘l ochadi. (Yevropa va osiyomarkazchilikni yodga olaylik.)

Agar madaniyatni bir butun tizim deb olsak, sharqdagi muayyan madaniyatning ba’zi elementlari, o‘zining sharqona “qarindoshi”nikidan ko‘ra g‘arbdagi uzoq madaniyatni yodga soladi. Biz Sharqniki deb hisoblaydigan mistitsizi, intuitivizm, irratsionalizm, sintetik tafakkur g‘arbda ham, G‘arbniki deganimiz ratsionalizm, materializm, individualizm sharqda shakllangan ta’limotlarda ham uchrashini inkor etolmaymiz. (Pifagorizm, neoplatonizm, panteistik yo‘nalishdagi ta’limotlar G‘arb tafakkurida chuqur iz qoldirgan. Konfutsiylik o‘zining pragmatikligi va ratsionalizmi bilan G‘arbni yodga soladi.) Albatta, ular g‘arbdan sharqqa, sharqdan g‘arbga ko‘chib yurgan. Binobarin, madaniy taraqqiyot uzlukli, mahdud jarayon emas, balki oquvchan, dinamik o‘zgarishdir. Sharq va G‘arb nomi bilan qilingan umumlashmalar voqelikni zo‘rma-zo‘raki tasvirlaydi. Sho‘ro zamonida hamma narsa materializm va idealizm, progressiv va reaksionlarga ajratilgan bo‘lsa, bugun Sharq va G‘arb urf bo‘ldi. Negadir sharqona madaniyat haqida gap ketganda Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek, Navoiy kabi bobolarimizni, Konfutsiy, Lao-szi, Sakya Munilarni eslaymizu, g‘arb madaniyati deganda rok qo‘shiqchilari-yu besoqolbozlarning paradlari haqida gapiramiz. Nega Platonu Aristotel, Denteyu Shekspir, Lernardo da Vinchiyu Nyutonlarni tilga olmaymiz? O‘tmish Sharqni zamonaviy G‘arb bilan qiyoslaymiz-da, ma’naviyat Sharqda deymiz. Zamonaviy Sharq haqida kim gapiradi? Qolaversa, Farobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy, Navoiy asarlarida g‘arb faylasuflariyu olimlari tez-tez tilga olinganiga guvoh bo‘lamiz. Xitoy yoki hind mutafakkirlari (Beruniyni hisobga olmaganda) deyarli eslanmaydi. Arab tiliga tarjima qilingan nomusulmon manbalarga diqqat qilsak, ularning ham aksariyatini g‘arb manbalari tashkil etadi. G‘arb va musulmon olami o‘rtasidagi madaniy muloqot yetarlicha rivoj topganini nazarda tutsak, “Sharq va G‘arb” tasnifi ma’lum bir tarixiy davrlarga mos kelmasligi ko‘rinib qoladi.

Plyuralizmni, tolerantlikni milliy mafkuramizning asoslari sirasiga kiritishga ahd qilibmizmi, qarama-qarshilik, o‘zgachalik haqidagi tasavvurlarimizga erk bermasdan, hamkorlik va mushtaraklik borasida ham, qayg‘ursak, qanday bo‘larkin? Bizningcha, Sharq va G‘arb tushunchalari madaniy o‘ziga xoslikni ifodalash uchun emas, geografik xududga nisbatan qo‘llasak, maqsadga muvofiq bo‘lardi.

Ommaviy va milliy madaniyat

Xalq og‘zaki ijodi namunalari, xalq o‘yinlari, tomoshalar xoslar (elita) uchunmi yoki omma uchun? Deylik, baxshi kuylayotgan doston omma uchunmi yoki hukmdor tabaqa uchun? “Alpomish” dostoni ommaviymi yoki milliy? Oxirgi savolimiz ommaviylik va milliylikni farqli xususiyat deb biluvchining so‘rog‘idir. Har qanday milliylik ommaviylikdir va har qanday ommaviylik milliylikdir. (Bir hududda yashovchi boshqa millat vakillari orasida ham keng tarqalgan narsa ommaviy hisoblanishini hisobga olsak, ommaviylik milliylikka nisbatan kengroq tushuncha. Milliylik esa unga nisbatan xususiy hol hisoblanadi. Demak, milliylik ommaviylikdan tashqarida bo‘lishi mumkin emas.) Sanoqli kishilarga dahldor xususiyat millatniki bo‘lolmagani kabi, ommaviy ham emas. Binobarin, “Alpomish” ommaviy madaniyat namunasidir.

Bugun qayerga boqmang, nimani eshitmang ommaviy madaniyat, uning milliylikka tahdidi haqida bong urilmoqda. Bu havotirlarga qo‘shilamiz albatta, biroq ommaviy madaniyat tushunchasi nojoiz ishlatilayotganini ta’kidlamoqchimiz. Ingliz tilida popular culture (populyarnaya kultura) va mass culture (massovaya kultura) farqlanadi. Biz “ommaviy madaniyat” deb ataydigan hodisa “mass culture”ga to‘g‘ri keladi. “Alpomish” dostoni esa “popular culture”dir. “Mass culture”ni “olomon madaniyati” yoki “tijoriy madaniyat” shaklida ifodalasak, bizningcha, nisbatan to‘g‘riroq bo‘lardi. Zero, taqlid, “yulduz”lar kulti, ularga ko‘r-ko‘rona ergashish, irratsionallik, didning keskin tushishi kabi belgilar olomonga xosdir. Ommaviy madaniyat millatning o‘ziga xosligi, turmush tarziga hamohang shaklda tadrijiy rivojlansa, olomon madaniyati millat tanlamaydi, har qanday o‘ziga xoslikni yo‘qotib, korporativ va siyosiy manfaatlarga xizmat qiladi.

Olomon madaniyatini g‘arb yoki sharqqa xos deyish xato xulosalarga sabab bo‘lishi mumkin. Kapitalistik iqtisod, uning qon tomiri bo‘lmish iste’mol madaniyati qayerdaki rivoj topsa, u Sharq bo‘ladimi yoki G‘arb o‘sha yerda olomon madaniyati yuzaga kela boshlaydi. Madaniyat namunalari ommaviy ishlab chiqarish obyektiga, foyda manbaiga aylanadi. Asta-sekin rivojlanishga moyil ommaviy madaniyat to‘xtovsiz foyda keltira olmaydi. Oqibatda u sun’iy tarzda tezlashtiriladi. Bor salohiyatini ishga solganda yilda birgina roman yoza oladigan yozuvchi o‘ntani qatorlashtirib tashlaydi. Shu kabi rassomlar, kompozitorlar, rejissyorlar, qo‘shiqchilar “madaniy” mahsulotlarni beto‘xtov chiqara boshlaydi. Ularni ommaga yetkazuvchilar bundan milliardlab foyda oladi. Did ommaviy pastlay boshlaydi (aniqrog‘i pastlatiladi). Yuksak saviyadagi asar har kuni yaratilmaydi. Korchallonlarning esa kutib o‘tirishga vaqtlari yo‘q. Vaqt – pul. Qolaversa, yozuvchi ham inson, tezroq harakat qilsa, mo‘may daromad ko‘rishini biladi. Ommaviy kommunikatsiya va axborot vositalari paydo bo‘lmasidan avval, madaniyat vakillarining asosiy mijozi jamiyatning nisbatan o‘qimishli qatlami edi. Ular o‘zlariga homiy topish, yozgan asari, bastalagan kuyini namoyish qilish uchun o‘ta nozikta’b aristokratlarning (zamonamiz oligarxlari o‘sha aristokratlarga qanchalik o‘xsharkin-a) ostonasiga bosh urib borgan. Bugun esa vaziyat buning mutlaqo aksi. Eng iste’dodli ijodkor ham xatto o‘rtadan past didlilar uchun ishlashga majbur. Oqibatda esa na ommaviy, na milliy va na elitar bo‘lgan, bugun bor ertaga yo‘q “san’at” asarlarini o‘zida jamlagan olomon madaniyati yuzaga keladi. Ko‘rinib turibdiki, olomon madaniyatining vatani bo‘lmaydi. Shu ma’noda milliy madaniyatimizga tahdid nafaqat chetdan keladi, ayni paytda u o‘z ichimizdan bo‘y ko‘rsatishi ham mumkin. Zero qayerdaki kapitalistik iqtisod, ommaviy ishlab chiqarish va rivojlangan axborot texnologiyalari bor ekan, o‘sha yerda olomon madaniyati ham hoziru nozir. Demak, olomon madaniyati uchun kimnidir ayblab bo‘lmaydi. Bu butun dunyoni qamragan tizimning qusuridir. Shunga qaramay, olomon madaniyati chuqur ildiz otgan o‘sha rivojlangan yurtlarda ham yuksak saviyadagi san’at asarlari yaratilmoqda. Xo‘sh, ular buni qanday eplayapti? Internetni tanqid qilish orqalimi? Yoki madaniyat “importi”ga chek qo‘yish bilanmi?

Plyuralizm va milliy mafkura

Mazkur masalani shunday qo‘yaylik:

Muayyan o‘zga bir g‘oyaga qarshi kurashishni o‘z oldiga vazifa qilib qo‘ygan g‘oya yoki mafkura ayni bir paytda fikrlar hilma-hilligini shakllantirishga ham muhim vazifa sifatida qaray oladimi? Boshqacha aytganda, o‘zga g‘oyaga qarshi kurashish va fikrlar rang-barangligini yoqlash bir g‘oyada bir paytning o‘zida mavjud bo‘la oladimi?

Qo‘yayotganimiz ushbu masala “tolerantlik paradoksi” deb ataladi. Ya’ni, tolerantlik uchun kurashayotgan g‘oya, tolerantlikni inkor etuvchi g‘oyaga qarshi kurasha oladimi? Agar kurashsa, demak tolerantlikka da’vo qilmasa ham bo‘ladi. Aksincha bo‘lsa, notolerantlikka yo‘l ochadi.

Milliy g‘oya haqida bahs ketganda, “g‘oyaviy immunitet”, “plyuralizm”, “bunyodkor g‘oya”, “vayronkor g‘oya” kabi iboralar tez-tez tilga olinadi. Milliy g‘oya fuqarolarda g‘oyaviy immunitetni shakllantirib, plyuralizmga yo‘l ochishi, bunyodkor g‘oyalarni o‘ziga singdirib, vayronkor, yovuz g‘oyalarga qarshi javob bera olishi haqida gapiriladi. Xo‘sh, buni amalga oshirish mexanizmlari qanday. Biz muayyan g‘oyaga “yovuz” tamg‘asini bosishga oshiqib, sho‘ro zamonining tarafkashligini davom ettirmaymizmi? Albatta, yovuzlik, yovuz maqsadlarga xizmat qiluvchi g‘oya (bir g‘oya bir paytning o‘zida yovuz maqsadga ham, ezgu maqsadga ham xizmat qilishi mumkin) va mafkuralar borligini aqli boshida bo‘lgan kimsa inkor etmaydi. Biroq “yovuz” sifati shu qadar qayishqoq, egiluvchan bir narsaki, uni istalgan kuyga solib, istalgan mafkuraga yorliq qilib ilib qo‘yish mumkin. Aksar hollarda mafkuralar bir-birlarini yovuzlikda ayblaydi. Bunda kim xolis xakam bo‘la oladi? Xalq va millatmi? Dinmi? Millat va din nomi bilan amalga oshirilgan xunrezliklarning sanog‘i yo‘q. Qolaversa, muayyan g‘oya sharoit va tarixiy davr taqozosi bilan ijobiy deb baholansa, boshqa bir muhit va zamonda buning aksi bo‘lishi mumkin.

Endi e’tiborni g‘oyaviy immunitet masalasiga qaratsak. Bizningcha, hech bir g‘oya plyuralistik muhitda g‘oyaviy immunitetni shakllantirish vositasi bo‘lolmaydi. Aks holda, bu g‘oya dogmaga aylanadi va o‘zi paydo bo‘lgan muhitni – plyuralizmni yo‘q qiladi. G‘oyaviy immunitet g‘oyaga emas, chuqur bilim va erkin tanqidiy tafakkurga tayangandagina plyuralizm bilan “kelishib” keta oladi. Ashaddiy mutaassiblarda ham g‘oyaviy immunitet bor, biroq u tanqidiy tafakkurga emas, o‘zi ko‘r-ko‘rona ishongan g‘oyaga suyanadi. Binobarin, g‘oyaviy immunitetni milliy g‘oyaning vazifalari qatoriga kiritib bo‘lmaydi. Agarda biz uni yolg‘on va aldovlardan himoyachi sifatidagi tanqidiy tafakkurning vazifasidir desak, bu boshqa masala.

Milliy g‘oya g‘oyaviy immunitetni shakllantirmasa, yovuz g‘oyalarga qarshi kurashmasa, u holda mazkur vazifa kimning yoki nimaning gardaniga tushadi? Bizningcha, yoshlarga maktabdanoq chuqur ta’lim berish, ularni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish, o‘z fikrlarini bemalol, qo‘rqmay bayon qila olishi uchun sharoit yaratish, aholini disinformatsiyadan saqlashgina bunda markaziy rol’ o‘ynaydi. Bilimli, erkin fikrli fuqarolari bo‘lgan mamlakatda milliy mafkura ham o‘z-o‘zidan yuzaga keladi. Uni ishlab chiqishga ham, targ‘ibu tashviq qilishga ham hojat qolmaydi. Ularga bu bunyodkor, bunisi esa yovuz (yaqin o‘tmishimizda bunisi progressiv, bunisi reaksion deyilardi) mafkura deb o‘rgatish, yodlatish keraksiz ish bo‘lib qoladi. Yetarlicha to‘g‘ri axborot bilan ta’minlangan istalgan shaxs buni o‘zi bilib oladi. To‘g‘ri, axborotning erkin aylanishi, so‘z erkinligining salbiy oqibatlari haqida ba’zi fikrlarga qo‘shilmay ilojimiz yo‘q. Biroq xatto salbiy hodisaga ham o‘ta salbiy hodisaning oldini olish vositasi sifatida qarash mumkin.

* * * *

Milliy g‘oya va mafkurani tor doiradagi shaxslar yaratmaydi. Bu jarayonda butun millat ishtirok etadi. Yuqorida keltirganlarimiz mulohaza uchun bir mavzu. Modomiki, fikrlar turfa-hilligini shakllantirishni maqsad qilgan ekanmiz, ishni o‘zimizni tanqidiy tekshirish, o‘rganishdan boshlashimiz lozim, chamamda.

 

Javob qoldiring:

Please enter your comment!
Please enter your name here